Woeste woensdag: keerpunt of stoom aflaten?

 Leestijd: 11 minuten18

De vakbonden zijn er vandaag in geslaagd om het land zo goed als compleet lam te leggen. Dat ze de loononderhandelingen zo snel opbliezen en meteen naar het ultieme stakingswapen grepen, is ongezien. De onvrede bij hun achterban is dan ook erg groot. Ondertussen maakt het land zich op voor de zoveelste klimaatbetoging. Als beide protestbewegingen elkaar vinden, worden de volgende verkiezingen een keerpunt.

Een week, meer hadden de drie grote vakbonden niet nodig om de onderhandelingen met de werkgevers over een nieuw interprofessioneel akkoord voor de komende twee jaar, te verlaten. Ze hadden er geen zin in om te onderhandelen met beide handen op de rug gebonden. De Centrale Raad voor het Bedrijfsleven had half januari berekend dat er ruimte was voor 0,8% loonsverhoging, bovenop de automatische loonindex van 3,8%. Dat was voor de bonden onaanvaardbaar. Ze stapten niet alleen op, maar grepen meteen naar het ultieme wapen in het sociaal ‘overleg’: de algemene staking, zowel in de privésector als bij de overheid. Volgens de normale rituelen wordt eerst een paar keer betoogd en volgen er daarna stakingen per sector. Een algemene staking is meestal het eindpunt.

Gewoonlijk komt de regering daarna tussenbeide om de kibbelende sociale partners opnieuw om de tafel te krijgen. Dat overleg wordt dan gesmeerd met overheidsgeld zodat de patroons iets inschikkelijker kunnen zijn en de vakbonden een verdedigbaar compromis kunnen voorleggen aan hun achterban.

De lege vertrekhal Vande luchthaven van Charleroi tijdens de algemene staking van 13/02/2019 (Foto: Virginie Lefour, Belga)

Maar dit keer lijken de zaken anders dan ‘normaal’. De stakingsbereidheid bij de werknemers is erg groot en ook bij de publieke opinie lijkt er veel meer begrip voor de acties van de vakbonden dan de voorbije jaren.

De conjunctuur is op dit moment gunstig (al doet ons land het slechter dan de buurlanden) en de bedrijfswinsten zijn fors gestegen. De krapte op de arbeidsmarkt baart heel wat bedrijven zorgen.

Als de 4 miljoen werkenden in ons land op één dag 900 miljoen euro aan waarde produceren, dan komt dat erop neer dat ze 225 euro per dag ‘waard’ zijn en dringend opslag verdienen

Alle voorwaarden zijn dus vervuld om de lonen te laten stijgen. Dat moest normaal ook mogelijk zijn, ware het niet dat de regering Michel-I in 2016 de loonwet aanscherpte. Die wet bepaalt sinds 1996 dat de lonen in ons land niet sneller mogen stijgen dan die uit onze buurlanden. Omdat, volgens de werkgevers en de regering, er sprake was van verborgen stijgingen, werd die voorwaarde nog verstrengd. De vakbonden lieten vorig jaar al weten dat ze geen rekening zouden houden met de ‘sjoemelsoftware’ waarmee de nieuwe loonnorm wordt berekend. Ze wijzen er bovendien ook op dat de bedrijven gul worden bedeeld met bedrijfssubsidies en dat ze door de tax shift ook konden genieten van forse loonkostenverlagingen.

Dubbel krijt

Het valt op dat werkgeversorganisaties als Unizo en het VBO ‘gematigd’ reageren op de staking. Ze zeggen zelfs dat de marge kunstmatig kan worden verhoogd, door bijvoorbeeld meer maaltijdcheques uit te keren.

Er is natuurlijk wel de obligate kritiek dat een staking geld kost aan de economie. Eén dag staken zou neerkomen op een verlies van meer dan 900 miljoen euro. Dat bedrag kan op geen enkele manier worden gestaafd. In veel bedrijven halen stakers het werk van de stakingsdag daarna gewoon op. Met even grove hagel zouden de bonden kunnen tegenwerpen dat dat bedrag precies bewijst dat ze hun personeel dringend opslag mogen geven.

Als de 4 miljoen werkenden in ons land op één dag 900 miljoen euro aan waarde produceren, dan komt dat erop neer dat ze 225 euro per dag ‘waard’ zijn, of zo’n 4.500 euro per maand. Het gemiddelde loon bedraagt op dit moment 3.445 euro. Als de werkgevers tijdens het loonoverleg met hetzelfde dubbele krijt zouden schrijven als in hun raming van de economische schade van één stakingsdag, zouden ze een loonsverhoging van 25% moeten toestaan.

Alle gekheid op een stokje. Niemand staakt voor zijn plezier en voor de economie is zo’n staking een enorme schok. De vakbonden beseffen dat ze dit wapen zeer spaarzaam moeten gebruiken. Er staat veel op het spel. De voorbije jaren was de regering de bondgenoot van de werkgevers in het sociaal overleg. Maar dit keer is er geen regering en dat betekent ook dat de ‘welvaartsenveloppe’ (354 miljoen euro in 2019 en 716 miljoen euro in 2020) niet werd vrijgemaakt.

Die ‘enveloppe’ dient om de laagste uitkeringen te doen stijgen. Nu zijn uitkeringstrekkers niet meteen dé belangrijkste doelgroep van de vakbonden (zij kunnen ook niet staken), toch is het erg belangrijk voor de koopkracht van de allerzwaksten dat die verhoogde uitkeringen er komen.

Anderzijds kwam het de vakbonden goed uit dat de regering Michel-I de eindmeet niet haalde. Zo kon een omstreden luik van de zogenaamde ‘arbeidsdeal’ niet worden ingevoerd: de degressiviteit van de werkloosheidsuitkeringen. De regering, met toen nog N-VA aan boord, stond op het punt te beslissen dat werklozen in een eerste periode meer ‘dop’ zouden krijgen, maar daarna sneller op het minimum zouden terugvallen. Dat zou hen ertoe aanzetten om sneller werk te aanvaarden. De kans is klein, zo wordt gefluisterd, dat die maatregel nog aan het parlement zal worden voorgelegd.

Gele hesjes en bosbrossers

De koopkracht van de ‘gewone’ man is een heikel thema geworden sinds de acties van de gele hesjes. Die deden zich vooral in Franstalig België gelden. Dat heeft uiteraard te maken met het feit dat de Waalse publieke opinie sterk onder invloed staat van de Franse. Maar de verarming van grote delen van Wallonië en Brussel wordt in Vlaanderen vaak onderschat.

De werkloosheidsgraad in Wallonië ligt hoger dan 13%, dat is meer dan het dubbele van Vlaanderen. Een kwart van de bevolking leeft onder of net op de armoedegrens. Het zou een enorme blunder zijn van de Vlaamse partijen om die socio-economische realiteit te miskennen, zeker met het oog op de vorming van de volgende federale regering.

Maar niet alleen in Wallonië moeten mensen knokken om het einde van de maand te halen. Zo blijkt uit een rapport van Decenniumdoelen, een koepel van sociale organisaties die zich inzetten tegen armoede, dat de middenklasse het in heel het land zwaar te verduren krijgt. De lonen mogen dan gemiddeld wel gestegen zijn, toch stijgen die van mensen in armoede en die van de lage middenklasse trager dan die van de hogere inkomensgroepen. De inkomens van de actieve lage middenklasse groeiden jaarlijks met ongeveer 1,4% over de voorbije 30 jaar, de inkomens van de armen met 1% per jaar, en de inkomens van de hogere inkomensgroepen met ongeveer 1,6% per jaar.

“In termen van koopkracht is wie vandaag in de lage middenklasse zit en werkt er individueel niet zo veel op vooruitgegaan. Deze tendens zet zich ook de laatste jaren verder. Uit de recente studie van André Decoster (KUL) over het sociaal- economisch beleid van de regering Michel I blijkt dat de hoogste inkomensgroepen, vanaf het 7de deciel, er met meer dan 165 euro op vooruit zijn gegaan, terwijl de laagste decielen amper iets kregen. De laagste deciel 3 euro, het tweede amper 29 euro en het derde deciel 58 euro. Deze regering heeft de ongelijkheid meer dan vergroot. Inzetten op werk is dus niet genoeg: het werk moet ook voldoende lonen”, zo rapporteert Decenniumdoelen.

Onrechtvaardigheidsgevoel

Philippe Destatte, de lucide directeur van het Institut Destrée, een Waalse denktank, wees in december nog op een element dat in de discussie vaak over het hoofd wordt gezien. De woede van de ‘gele hesjes’ (en de vakbonden die vandaag staken voor meer koopkracht) komt ook voort uit een groot onrechtvaardigheidsgevoel. “De legitimiteit van het belastingsysteem roept de vraag op hoe transparant en efficiënt de staat is. En hoe groot haar slagkracht.” Volgens Destatte is het voor heel veel mensen onduidelijk wat de overheid doet met de belastingen die ze heft.

Algemene staking op 13/02/2019 (Foto: Paul-Henry Verlooy, Belga)

Ze revolteren ook tegen schandalen over belastingontduiking, fiscale paradijzen en ‘zelfbediening’ van politici. Het argument dat de belastingdruk in ons land de tweede hoogste is van heel Europa, maakt daarbij geen indruk. De ‘gele hesjes’ voeren aan dat die belastingen altijd door dezelfde mensen – de middenklasse – moeten worden betaald.

Destatte herinnert er nogal plechtig aan dat het artikel 23 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens erg duidelijk is: “Een ieder heeft recht op arbeid, op de vrije keuze van zijn arbeid, op billijke en bevredigende arbeidsvoorwaarden en op bescherming tegen werkloosheid. Allen, zonder enig onderscheid, hebben recht op gelijk loon voor gelijke arbeid. Al wie arbeidt heeft recht op een billijke en toereikende vergoeding die hem alsmede zijn gezin een bestaan verzekert dat overeenkomt met de menselijke waardigheid en die, indien nodig, wordt aangevuld door alle andere middelen van sociale bescherming.”

Het lijkt wel een utopische droom wanneer er steeds meer mensen onder de armoedegrens zakken, terwijl ze toch een job hebben.
Destatte heeft geen glazen bol, maar hij schrijft wel dat de acties van de gele hesjes voor een keerpunt staan. Ofwel gaan de actievoerders zich organiseren, institutionaliseren en een beweging vormen die een politieke structuur krijgt. Destrée ziet echter signalen dat de beweging zal radicaliseren en zich zal voeden met destructieve ideeën, frustraties, populisme, nihilisme en haat. “De revolutie van 1789 waar de laatste weken vaak naar verwezen werd, baseerde zich op de Verlichting. Vandaag lijkt de revolte zich vooral te voeden met de duisternis.”

Bosbrossers

Hoe anders is het protest van de ‘bosbrossers’ en andere klimaatactivisten die nu al wekenlang actie voeren om de overheid (én het bedrijfsleven) aan te porren om eindelijk werk te maken van een echt klimaatbeleid. De betogingen verlopen in een uitgelaten sfeer, de donderdagse optochten van scholieren oogsten overal bijval. De actie Sign for the Climate wordt gedragen door een breed front van zowel bedrijven zelfs de krantenbazen die elk jaar 34 miljoen onverkochte papieren kranten weggooien als burgers. Jong en oud. Links en rechts. Arm en rijk.

Het is vooral de N-VA die de voorbije jaren op de rem stond wanneer het ging om investeringen in groene energie, de kernuitstap, het invoeren van statiegeld op drankverpakkingen, etc

Een aantal politieke partijen werd door de klimaatacties in het defensief gedrukt. CD&V kreeg de volle laag omdat zij al jarenlang de minister van Milieu levert. Joke Schauvliege moest opstappen na een onwaarschijnlijke communicatieblunder, maar zij is niet de hoofdschuldige van het lakse klimaatbeleid van de Vlaamse regering. Het is vooral de N-VA die de voorbije jaren op de rem stond wanneer het ging om investeringen in groene energie, de kernuitstap, het invoeren van statiegeld op drankverpakkingen etc.

De N-VA besefte al gauw dat ze electoraal geen winst kon halen door aan te schurken tegen de beweging die Anuna De Wever op gang heeft gebracht. Bart De Wever positioneerde zijn partij meteen aan de andere kant van het debat en hield een pleidooi voor ‘klimaatrealisme’. Daarmee worden de klimaatactivisten weggezet als ‘dromers’.

Bart De Wever wierp in een bitsig debat met Meyrem Almaçi van Groen op dat een doortastend klimaatbeleid zou leiden tot meer groene taksen. Die strategie lijkt niet zo gelukkig gekozen. De Wever beweert geen klimaatontkenner te zijn, maar hij vindt dat we beter ons geld stoppen in kernenergie en in het nemen van maatregelen die de gevolgen van de stijgende zeespiegel zouden opvangen. Alsof die maatregelen geen geld zouden kosten.

Ook het amateurisme waarmee N-VA blijft zweren bij kernenergie als de zaligmakende oplossing voor het klimaatprobleem, is frappant. Om ons volledig energieverbruik (dus ook transport en verwarming) via kernenergie op te vangen, moeten er tientallen centrales worden bijgebouwd. Een scenario dat veel utopischer is dan het meest utopische scenario’s van de bosbrossers.

Anuna De Wever (C) en medestanders tijdens het scholierenprotest ‘Youth For Climate’ op 24 januari 2019. 35.000 scholieren en studenten namen deel aan de manifestatie. (Foto: Nicolas Maeterlinck, Belga)

Door de discussie te verleggen naar ‘de centen’, heeft de N-VA een doos van Pandora geopend. Elke oplossing, of ze nu komt van de ‘klimaatdromers’, de ‘klimaatrealisten’ of de ‘klimaatparticipationisten’ (een woord uit het CD&V-jargon), zal geld kosten. Of dat geld nu dient om een robuust elektriciteitsnet aan te leggen dat groene stroom kan transporteren over heel Europa, of naar kerncentrales of naar een gigantisch deltaplan dat de dijken moet verhogen, speelt daarbij geen rol.

De vraag der vragen zal dus zijn: wie moet dat betalen? De vervuiler? En wie is de grootste vervuiler? Het ‘gele hesje’ dat zijn dieselwagen wil voltanken. Anuna De Wever die een citytrip maakt met het vliegtuig of chemiereus Ineos die zich in de Antwerpse haven wil komen vestigen en voor wie Bart De Wever en zijn voltallige schepencollege buigen als een knipmes om de investering koste wat het kost binnen te halen.

Hoe de komst van Ineos naar Antwerpen rijmt met de ambitie om de haven op termijn klimaatneutraal te maken, is onduidelijk. Hoeveel jobs die investering zal opleveren, al even zeer

Het is opmerkelijk dat het Ineos-verhaal van Apache en Follow the Money niet meer weerklank kreeg. Het Britse bedrijf gebruikt ethaan en propaan dat overblijft na het winnen van schaliegas in de VS (een verwoestende techniek die grote milieuschade aanricht) om er plastic van te maken. En dat in een tijd dat er koortsachtig gezocht wordt naar een manier om de stroom aan plastic in te dijken.

Als de fabriek naar Antwerpen komt, zal dat leiden tot een uitstoot van tussen de 0,8 en de 1,5 miljoen ton CO2. Hoe dat rijmt met de ambitie om de haven op termijn klimaatneutraal te maken, is onduidelijk. Hoeveel jobs die investering zal opleveren, al even zeer. Hoe groot de ‘incentives’ zullen zijn die Vlaanderen het bedrijf zal aanbieden blijft ook nog even onduidelijk. Zo moet er nog onderhandeld worden over de fiscaliteit, de subsidies en de ‘rulings’ die met het bedrijf zullen worden afgesproken.

Eigenaar Jim Ratcliffe, een Britse multimiljardair en een notoire brexiteer, waarschuwde al dat het Europese klimaatbeleid “het opstaande risico [is] voor het investeringsplan in de Antwerpse haven. Excessieve CO2-belasting, of het heffen van invoerrechten op schaliegas uit de Verenigde Staten, zouden het investeringsproject geen goed doen.”

Als de politici plat op hun buik gaan liggen om dit soort investeringen koste wat het kost naar hier te halen, is de boodschap aan Anuna De Wever en de bosbrossers duidelijk: jullie zullen moeten opdraaien voor de kosten van het klimaatbeleid want de lasten afwentelen op de bedrijven zal alleen maar het economische weefsel aantasten.

De klimaatbeweging is geen naïeve, wereldvreemde beweging. Zo verkondigen alle woordvoerders, jong en oud, dat het terugdringen van de klimaatopwarming niet zal komen van het gewijzigde gedrag van individuen. De klimaatacties zullen structureel moeten zijn, er zullen systeemwijzigingen moeten doorgevoerd worden.
Daar is momenteel nog weinig van te merken. De enige CO2-taks die recent – onbedoeld? – werd ingevoerd, is die op het sociaal tarief voor elektriciteit. Mensen die krap bij kas zitten, zullen voortaan maar liefst 22% meer moeten betalen voor hun stroom. Die beslissing van de CREG nam de regering-in-lopende-zaken in snelheid.

De enige CO2-taks die recent – onbedoeld? – werd ingevoerd, is die op het sociaal tarief voor elektriciteit. Mensen die krap bij kas zitten, zullen voortaan maar liefst 22% meer moeten betalen voor hun stroom

Minister van Economie Kris Peeters (CD&V) wil de zaak nog eens herbekijken en minister Ducarme (MR) beloofde dat hij 3,7 miljoen zou vrijmaken zodat de OCMW’s meer steun zouden kunnen geven aan mensen met een laag inkomen. Een maatregel die neerkomt op een rechtstreekse en blinde subsidie aan Engie en andere elektriciteitsproducenten.

Dual Income Taks

De gele hesjes, de vakbonden die vandaag hun nationale staking houden en de klimaatactivisten die donderdag en zondag opnieuw op straat komen, voeren eigenlijk dezelfde strijd. Ze vragen aan de overheid om haar job te doen. Enerzijds moet ze de rijkdom die gegenereerd wordt door de economie (de vrije markt) billijk herverdelen. Anderzijds moet ze de lasten voor de bestrijding van de klimaatopwarming leggen bij de grootste vervuilers en diegenen die de zwaarste lasten kunnen dragen. Dat betekent geen restrictieve wetten die de loononderhandelingen hinderen (en de ‘markt’ niet laten spelen wanneer dat in het voordeel van de werknemers is), geen fiscale cadeaus aan grootvervuilers en een belastingsysteem dat de bescheiden inkomens ontziet.

Als die protestbewegingen de krachten bundelen, zou hét thema van de volgende verkiezingen wel eens veel ruimer kunnen zijn dan ‘het klimaat’ of ‘de koopkracht’. Het thema zou gaan over ‘billijkheid’, over eerlijke belastingen. Over solidariteit. Over hoe de overheid opnieuw de economie kan bijsturen zodat artikel 23 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mensen iets minder utopisch zou lijken.

Het waanzinnige is dat iedereen in de Wetstraat een goede oplossing kent voor dit probleem: de ‘dual income tax’. Het Belgische belastingsysteem is een ramp. Het is ondoorzichtig en het is daardoor voordelig voor wie zich een boekhouder kan betalen. Het herverdeelt onvoldoende en ontziet de echte grote vermogens. In essentie belast het telkens opnieuw dezelfde groep: de loontrekkenden uit de middenklasse, de kleine zelfstandigen en de KMO’s.

De ‘dual income tax’ of het duaal belastingsysteem deelt inkomsten in twee categorieën in. Arbeidsinkomsten worden belast tegen een progressief tarief, zoals nu ook het geval is, en andere (vermogens)inkomsten – of die roerend, onroerend of divers zijn – worden belast aan eenzelfde ander tarief, 25%, bijvoorbeeld. Dit systeem heeft alleen maar voordelen. Het belast àlle inkomsten en is dus niet discriminerend én het maakt een einde aan alle mogelijke ‘koterijen’ in het huidige systeem.

De ‘dual income tax’ is ook iets doordachter dan de andere voorstellen die vaak aan de linkerzijde van het politieke spectrum worden voorgesteld: een vermogens(winst)belasting. Zo’n belasting invoeren, zonder het hele systeem te hervormen is niet wenselijk.

Gele hesjes in Genk (ID Photo Agency (c) Boumediene Belbachir)

Gele hesjes in Genk (ID Photo Agency (c) Boumediene Belbachir)

Hoe groot is de kans dat ‘een billijk belastingsysteem’ de inzet van de verkiezingen wordt? Dat hangt af van de creativiteit van de politieke partijen en hun campagneleiders. In het nieuwe systeem zullen veel mensen in elk geval minder belastingen moeten betalen en zal een kleine groep die nu ontsnapt aan bepaalde belastingen, toch dieper in de portemonnee moeten tasten. Door het invoeren van een billijke belasting op onroerend goed, zal ook de aantrekkelijkheid van vastgoed als beleggingsproduct afnemen. Dat kan dan weer een gunstig effect hebben op de (huur)prijzen van woningen wat opnieuw leidt tot een stijging van het beschikbare inkomen.

Kortom: iedereen wint bij dit systeem. Iedereen, behalve diegenen die nu baat hebben bij het huidige systeem. En laat dat nu precies diegenen zijn tegen wie zowel de gele hesjes, de vakbonden als de klimaatactivisten op straat komen.

Het worden dus spannende dagen. Ofwel leidt al dat straatrumoer tot een keerpunt, ofwel zullen deze ‘woeste woensdag’ en de donderdagse en zondagse klimaatbetogingen niet meer blijken te zijn dan een rondje stoom aflaten waarna iedereen –een illusie armer – weer doorgaat zoals hij bezig was.

Auteur: Karl van den Broeck

Apache.be-hoofdredacteur Karl van den Broeck (°1966) is journalist sinds zijn 20ste. Eerst 18 jaar bij De Morgen, dan vijf jaar als hoofdredacteur bij Knack en sinds 2011 freelance. Cultuur (en dan vooral literatuur) politiek en geschiedenis zijn zijn passies. Tussendoor maakt hij tentoonstellingen en schreef hij een boek waarin hij probeert te verklaren waarom we nog altijd de indianen willen redden. Sinds 2014 is hij deeltijds Agora-coördinator bij BOZAR. In 2001 won hij de Vacature Persprijs. Op Twitter gekend als kvdbroec

Word lid

Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu nog aan 6,66 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books