‘Zelfbediening binnen FWO duidelijk aangetoond’

 Leestijd: 5 minuten3

Verschillende expertenpanels van het FWO delen vooral geld uit aan eigen projecten. Dat blijkt uit onderzoek van Apache. Het FWO werkt aan een hervorming zodat panelleden niet langer financiering kunnen aanvragen bij het eigen panel.

Het Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek (FWO), de belangrijkste financier van fundamenteel en strategisch wetenschappelijk onderzoek in Vlaanderen, schakelt panels met experten in om aanvragen te beoordelen.

Een aantal van die panels deelt vooral geld uit aan onderzoek van zetelende experten. Eén expertenpanel gaf zelfs 70% van het beschikbare geld aan projecten van eigen experten.

“Het ‘zelfbedieningssysteem’ binnen het FWO wordt duidelijk aangetoond”, meent toxicoloog Jan Tytgat (KU Leuven). Tytgat haalde eerder dit jaar in De Afspraak nog fel uit naar de zelfbediening bij het FWO. De analyse van het cijfermateriaal dat Apache na enig aandringen van het FWO verkreeg, toont inderdaad dat verschillende panels vooral onderzoek van eigen experten financieren.

‘Geen zelfbediening’

Het FWO wil absoluut niet spreken over zelfbediening en wijst erop dat panelleden die een aanvraag indienen “niet kunnen deelnemen aan de discussies of het evaluatieproces van hun aanvraag”.

Volgens secretaris-generaal Hans Willems houdt het FWO ook zelf de materie al enkele aanvraagrondes in de gaten. “Het aandeel van projecten waarbij de (co)promotor in het panel zat, lag steeds hoger dan wat zuiver statistisch mocht verwacht worden. Het aandeel dat wij vaststellen, fluctueert tussen een vierde en minder dan de helft. Maar het verschil in slaagkansen neemt wel af.”

Het FWO verdeelt zijn financiële middelen via 30 gewone panels, onderverdeeld per specifieke vakgebieden zoals fysica of filosofie, en 1 interdisciplinair panel.

Deze jury’s beoordelen de aanvragen voor financiering van meerjarige onderzoeksprojecten en kennen ook beurzen toe aan doctorandi en postdoctorale onderzoekers.

fwo expert onderzoek wetenschap labo financiering onderzoeksproject

Een onderzoeker aan het Centrum voor Medische Genetica in Gent (Foto: © UGent – Hilde Christiaens)

‘Er zijn expertenpanels waar 40, 50, 60 en zelfs 70% van het geld naar eigen onderzoek gaat’

In deze panels zetelen meestal 16 experten. Een deel daarvan is ook verbonden aan een Vlaamse universiteit. Verschillende experten kunnen dus als onderzoeker geld vragen aan een panel waarin ze zelf zetelen.

Het FWO gaf informatie vrij over de toegekende financiering en de samenstelling van de jury’s die de aanvragen beoordelen in 2016 en 2017.

We analyseerden de toegekende ‘reguliere projecten’ en de experten die deze projecten goedkeurden. De goedgekeurde onderzoeksmandaten rekenen we niet mee. We komen tot opmerkelijke resultaten. Zo zijn er expertenpanels waar 40, 50, 60 en zelfs tot 70% van het geld naar eigen onderzoek gaat. We lichten er de meeste opvallende panels uit.

De cijfers

In 2016 steken vooral de expertenpanels Wetenschappen van de Aarde en de Ruimte (W&T8), Gecondenseerde Materie en Fysische Chemie (W&T3) en Chemie (W&T4) er bovenuit. Zij kenden respectievelijk 69,3%, 50,7% en 39,8% van de financiële middelen toe aan onderzoeksprojecten van eigen experten.

In 2017 keerden de panels Filosofie en Ethiek (CULT5), Theologie, Filosofie en Godsdienstwetenschappen (CULT4) en Farmaceutische Wetenschappen en Eiwitchemie (MED1) procentueel het meest geld uit aan projecten van zetelende experten. Zij reserveerden respectievelijk 60,5%, 42,7% en 32,6% van de toegekende financiering voor eigen projecten.

Ter vergelijking: van de in totaal aangevraagde financiering werd in 2016 slechts 16% goedgekeurd. Tegelijk deelden in dat jaar 11 van de 31 panels meer dan 16% van het geld uit aan projecten van eigen experten.

Dat in 2016 andere panels bovenaan prijken dan in 2017, kan te wijten zijn aan de regels die het FWO hanteert voor onderzoeksprojecten. Dat reglement stelt dat wanneer “een promotor-woordvoerder een project krijgt toegekend en hiervoor financiering ontvangt, hij/zij de aanvraagronde nadien geen aanvraag kan indienen als promotorwoordvoerder of als copromotor”.

De eerder genoemde expertenpanels zijn de absolute uitschieters, maar lang niet de enige panels die geld uitdeelden aan eigen projecten.

In 2016 gaven 19 van de 31 panels geld aan minstens 1 project van een zetelende expert. In 2017 waren dat er 21 van de 31

In 2016 gaven 19 van de 31 panels geld aan minstens 1 project van een zetelende expert. Dit betekent dat ruwweg 11,2 miljoen van de in totaal door deze panels toegekende 54 miljoen euro naar eigen projecten ging.

In 2017 gaf 21 van de 31 panels geld aan minstens 1 eigen project, goed voor 12,4 van de 73,2 miljoen euro die deze 21 panels samen uitdeelden.

Nemen we alle jury’s samen, dan krijgen we een iets rooskleuriger beeld. Dat komt vooral omdat een minderheid van de jury’s geen enkel eigen project goedkeurde.

In 2016 ging 13,79% van het totaal uitgedeelde geld naar projecten van zetelende experten. In 2017 reserveerden de expertenpanels 12,39% van het geld voor eigen projecten.

‘Corrupt systeem’

Volgens secretaris-generaal van het FWO Hans Willems is er geen sprake van zelfbediening. De verklaring moet gezocht worden bij de samenstelling van de panels. “Panelleden en aanvragers zijn vaak net wetenschappers die een excellent tot zelfs topniveau halen”, zegt Willems.

‘We stellen strenge eisen aan de panelleden. Dat maakt het moeilijk om vervolgens deze meest excellente onderzoekers uit te sluiten van financiering’

“De panelleden die wij rekruteren zijn dus onderzoekers die bovengemiddeld presteren omdat ook de evaluatie van onderzoeksvoorstellen een behoorlijk excellentieniveau vereist”, stelt Willems. “We stellen strenge eisen aan de panelleden. Dat maakt het moeilijk om vervolgens deze meest excellente onderzoekers uit te sluiten van financiering.”

Toxicoloog Jan Tytgat ziet zijn vermoedens bevestigd. “Het corrupt systeem manifesteert zich duidelijk meer in sommige panels dan in andere. Als wetenschapper die geen lid is van een expertenpanel hang je volledig af van de eerlijkheid en ethiek van de leden van de expertenpanels”, zegt Tytgat.

“Dat er een aantal expertenpanels zijn waarin het aantal eigen goedgekeurde projecten en middelen lager ligt dan het algemeen slaagpercentage, is het enige goede nieuws”, vindt hij.

‘Als wetenschapper die geen lid is van een expertenpanel hang je volledig af van de eerlijkheid en ethiek van de leden van de expertenpanels’

Een academicus van de KU Leuven die anoniem wenst te blijven, is milder in zijn oordeel. “De cijfers zijn veelzeggend, maar bieden zeker geen sluitende bewijslast voor kwaadwilligheid of manifeste zelfbediening. Het is misschien niet zo dat men doelbewust eigen projecten voortrekt, maar het is onmiskenbaar dat een panellid wel het project van een ander negatief kan beoordelen.”

De fout ligt bij het systeem, dat dit soort zaken mogelijk maakt, klinkt het. “Onwaarschijnlijk dat we dit zo lang hebben toegelaten.”

“Er spelen ook andere, meer subtiele processen op de achtergrond. De experten kennen elkaar en moeten oordelen over elkaars projecten. Ze weten bovendien ook hoe een succesvol projectvoorstel opgemaakt wordt.”

‘Trage hervorming’

Het systeem is duidelijk voor verbetering vatbaar. Vorig jaar kondigde het FWO dan ook een hervorming van de toewijzingsprocedure aan. Die hervorming gaat in 2019 van kracht en moet het onmogelijk maken dat panelleden aanvragen kunnen indienen als ze zelf lid zijn van het expertpanel in kwestie.

De hervormingsoefening werd 8 jaar geleden opgestart. “Er is ondertussen een nieuwe minister van Wetenschap, een nieuwe FWO-bestuursploeg aangetreden, en een nieuwe secretaris-generaal“, legt secretaris-generaal Hans Willems uit. “Ook internationaal zijn de zaken geëvolueerd. Het niet langer toelaten van aanvragen door panelleden vormt hierin een logische stap.”

Bij de komende aanvraagronde, die begin april afloopt, blijft echter het huidige systeem in voege. “Het gaat veel te traag”, meent Tytgat. Die ook vindt dat er veel te lang gewacht is om het systeem zelfs maar te herbekijken.

En dat heeft volgens hem een aanwijsbare oorzaak. “Elke verandering zorgt voor winnaars en verliezers. In dit geval zijn de verliezers net de wetenschappers met goede connecties met het FWO.”

Slaagkans

De kans om financiering van het FWO binnen te rijven, ligt al jaren flink lager dan in het buitenland. Dit tot frustratie van heel wat wetenschappers en onderzoeksgroepen. Om “meer kwalitatieve onderzoeksprojecten” te kunnen financieren, kende Vlaams minister van Innovatie Philippe Muyters het FWO vorig jaar een budgetverhoging van 30 miljoen euro toe.

Zo kon het FWO vorig jaar in totaal voor meer dan 100 miljoen euro aan onderzoeksprojecten uitdelen. De slaagkans steeg volgens het FWO hierdoor tot 20,45%, terwijl die de vorige jaren nog rond de 15% schommelde.

Er wordt al jaren over oplossingen voor het lage slaagcijfer gediscussieerd. De één pleit voor een soort van basisinkomen, zodat wetenschappers minder afhankelijk worden van projectfinanciering.

Anderen zoals Tytgat zijn gewonnen voor de idee van een loterij. Zo zou het FWO echt vrijblijvend, fundamenteel onderzoek kunnen financieren, stelt hij. “De grootste wetenschappelijke ontdekkingen kwamen er vaak per toeval. Dit soort doorbraken zijn heel moeilijk te voorspellen.”

Een loterij zou volgens Tytgat bovendien een besparing betekenen. “Op dit moment worden alle ingediende projecten onderworpen aan een intensieve review. Bij een systeem van loterij zou je enkel de goedgekeurde projecten moeten reviewen aan het eind van de termijn”, legt de toxicoloog uit.

De secretaris-generaal van het FWO is niet te vinden voor dergelijk systeem. “Dan ga je er eigenlijk van uit dat de meer dan 6.000 aanvragen die het FWO jaarlijks ontvangt allemaal evenwaardig zijn en het niet uitmaakt of we het Vlaamse belastinggeld besteden aan project x of y. Dit is natuurlijk niet zo.”

Maarten Lambrechts deed voor dit artikel de cijferanalyse.

Auteur: Jan Walraven

Jan Walraven schrijft sinds 2015 voor Apache. Behalve journalist is hij ook redactiecoördinator bij Apache. Zijn boek ‘De diefstal van de eeuw’, over privacy en de tentakels van technologie, verscheen in 2018 bij Van Halewyck.

Auteur: Maarten Lambrechts

Maarten Lambrechts is freelance datajournalist. Hij werkte eerder voor De Tijd en MO*.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books