‘Het onbehagen bij de vrouw’ nog steeds aan de orde

 Leestijd: 4 minuten0

Gloria Wekker ontving vorige week in Nederland de Joke Smitprijs. Dat is een prestigieuze regeringsprijs die werd vernoemd naar de vrouw die vijftig jaar geleden met haar beroemde essay ‘Het onbehagen bij de vrouw’ de emancipatie van de vrouw terug stevig op de agenda plaatste. Ook in België had Smit heel wat invloed.

Dit jaar vloeide er nogal wat inkt over de uitreiking van de Joke Smitprijs. Eerst over een van de genomineerden: maatschappelijk werker Soerin Narain. Hij werd door vrouwenrechtenactivisten beschuldigd van grensoverschrijdend gedrag tegenover minderjarigen.

Daarna ook over de winnares van de prijs, de Surinaams-Nederlandse antropologe Gloria Wekker. Wekker strijdt voor een betere positie van zwarte vrouwen in Nederland. Ze oogst heel wat kritiek met haar standpunt dat racisme alomtegenwoordig is in de Nederlandse samenleving.

Joke Smit zou zich omdraaien in haar graf”, tweetten enkelen na de uitreiking. Smit (1933-1981) was een bekende Nederlandse feministe uit Utrecht die vijftig jaar geleden, in november 1967, doorbrak met haar essay ‘Het onbehagen bij de vrouw’. In het literair tijdschrift De Gids maakte ze stevig komaf met de stelling dat de emancipatie van de vrouw afgelopen was. Het essay had zo’n grote invloed op andere Nederlandse vrouwen dat het prompt de Tweede Feministische Golf inluidde.

Joke Smit (Foto: Wikimedia cc, fotograaf: Rob C. Croes)

Abortus

“Joke Smit had het niet expliciet over klasse-, cultuur- en etnische verschillen tussen vrouwen”, schrijft Marja Vuijsje, de biografe van Joke Smit, in de recentste editie van De Groene Amsterdammer. “Ze schreef ook niet over vormen van seksuele intimidatie waarvan we ons sinds #MeToo afvragen waarom dat onderwerp pas nu een hype is geworden.”

Smit schetste een totaalbeeld van de maatschappelijke problemen waar vrouwen in de jaren ’60 mee te maken hadden. Ze wees onder andere naar het aanpassen van wetten die het mogelijk maakten om vrouwen makkelijker te ontslaan, het recht op abortus en het doorbreken van genderrollen bij het opvoeden van kinderen.

Over de anticonceptiepil schreef ze: ‘Eindelijk is de erotiek weer losgekoppeld van de procreatie. Men zou eraan kunnen toevoegen dat pil plus abortus-garantie een nog radicaler omwenteling betekenen: eindelijk wordt de vrouw losgekoppeld van de konijnen.’

Kortere werkweek

Die laatste zin werd dan wel de meest geciteerde uit het essay, er stonden nog andere relevante ideeën in het stuk. Dat er de afgelopen vijftig jaar heel wat ten goede veranderd is, valt niet te betwisten. Maar tal van onderwerpen uit ‘Het onbehagen’ zijn nog steeds actueel. Arbeidstijdverkorting, bijvoorbeeld.

Smit: “Bij een 5-urige werkdag wordt de ongelijkheid tussen vrouwen en mannen kleiner”

Volgens Vuijsje maakte Smit een affiche met de voordelen van een vijfurige werkdag: “Bij een 5-urige werkdag wordt de ongelijkheid tussen vrouwen en mannen minder’; ‘Bij een 5-urige werkdag kunnen verbintenissen tussen mensen hechter en gezonder worden; partners in een gelijke positie begrijpen elkaar beter’; ‘Bij een 5-urige werkdag kunnen kinderen evenwichtiger opgroeien; mannen hoeven in de opvoeding niet langer afwezig te zijn.”

Ze wilde niet alleen vrouwen, maar ook mannen bevrijden uit de rolpatronen. Mannen moesten meer perspectieven krijgen dan enkel die van kostwinner. Het debat over de kortere werkweek woedt ook vandaag nog. In België pleiten onder andere de feministische organisaties Femma en de Vrouwenraad ervoor.

Equal pay

Een thema dat Smit maar even aanhaalt, is dat van gelijk loon voor gelijk werk. Het leek haar een kortebaanprobleem. Werkgevers in Nederland zouden het zich niet kunnen permitteren voor reactionair te worden versleten en dus zouden vrouwen binnen afzienbare tijd evenveel betaald worden als mannen.

Daar vergiste ze zich in. Journalist en voorzitter van de Joke Smitprijs Eva Jinek haalde vorige week Gloria Wekker naar haar programma ‘Jinek’ en hekelde de ongelijkheid in Nederland. “Vrouwen verdienen gemiddeld 18 euro per uur, mannen 22 euro”, zei ze. “Vrouwen verdienen in het bedrijfsleven gemiddeld 20% minder dan mannen. Bij de overheid is dat 10%.”

En ook al is er sinds het essay van Smit al heel wat veranderd, vrouwen hebben nog steeds niet dezelfde toegang tot de arbeidsmarkt. Jinek: “Slechts 18% van de hoogleraren in Nederland is een vrouw en van de 13 fractievoorzitters in de Tweede Kamer is er maar eentje een vrouw. En het aantal vrouwelijke bestuurders in de top van het bedrijfsleven is afgenomen sinds 2015.”

Persoonlijke is politiek

De herziene biografie van Joke Smit (Atlas Contact)

‘Het onbehagen’ had een onmiddellijke impact op de Nederlandse samenleving. Het deed volgens Vuijsje sluimerende ontevredenheid omslaan in actiebereidheid. “Op ‘Het onbehagen’ ontving Smit zoveel reacties van vrouwen die ‘iets wilden doen’ dat ze samen met Hedy d’Ancona besloot een feministische organisatie op te richten. Man Vrouw Maatschappij (MVM) was de eerste actiegroep van wat de Tweede Feministische Golf zou worden”, aldus Vuijsje.

Tijdens de Eerste Feministische Golf hadden vrouwen gestreden voor kiesrecht. De tweede golf zou gaan over de ongelijkheid die vrouwen in hun persoonlijke leven ondervinden, en hoe je als vrouw wordt geconditioneerd om een bepaalde rol op te nemen in het gezin en de maatschappij. Smit werkte zelf fulltime in het onderwijs, schreef over Franse literatuur en was moeder. Ze merkte dat de samenleving niet was afgestemd om een gezin te combineren met een interessante job.

Impact in België

“Dat idee van ‘het persoonlijke is politiek’ werd gestart door Smit”, zegt Magda De Meyer, voorzitter van de Belgische Vrouwenraad. “En ook in België had Joke Smit heel wat impact. Ze was een van de eregasten op de eerste Vrouwendag. Smit was dus zeker een belangrijke persoon en stond in het rijtje van toonaangevende feministes als Germaine Greer en Simone de Beauvoir.”

Het is volgens De Meyer ook de verdienste van Joke Smit dat België gendermainstreaming in het beleid kent. Die wet zegt dat elk beleidsdomein inspanningen moet leveren om gendergelijkheid te bevorderen.

Het is de verdienste van Joke Smit dat België gendermainstreaming kent

Joke Smit maakte zelf ook de stap naar de politiek en zetelde in de gemeenteraad van Amsterdam voor de sociaal-democratische partij PvdA. “Smit was een socialiste en dacht aanvankelijk dat het socialisme vanzelf zou zorgen voor meer vrouwenrechten. Na een jaar verliet ze de gemeenteraad omdat ze de machocultuur beu was en geen impact kon hebben”, zegt de Meyer.

Bij haar uittrede uit de gemeenteraad schreef ze een vlammende afscheidsrede genaamd ‘Afscheid van de gemeenteraad’. Daarin pleit ze voor een type volksvertegenwoordiger dat “geïnteresseerd is in de knikkers en het spel aan zijn laars lapt”.

Derde Golf

Intussen zijn we bij de Derde Feministische Golf aanbeland. Die bevindt zich op het kruispunt tussen diversiteit en gendergelijkheid. Exact waar Gloria Wekker ook verkeert.

Volgens Vuijsje zei Joke Smit kort na het verschijnen van haar intussen beroemde essay dat er in de toekomst vast nog andere uitdagingen zouden komen voor vrouwen. Ze zou niet hebben geloofd in een toekomst zonder onbehagen. “Goddank of helaas, het paradijs breekt nooit aan”, zei Smit. “Iedere nieuwe situatie brengt nieuwe misstanden en je moet maar hopen dat er een nieuwe voorhoede is die die misstanden tijdig ziet.”

Klik hier en lees ‘Het onbehagen bij de vrouw’ op de website van De Gids.

Klik hier voor het artikel van biografe Marja Vuijsje in De Groene Amsterdammer.

Auteur: Kaja Verbeke

Kaja Verbeke volgde na haar Master Journalistiek aan de UGent de postgraduaat Internationale Researchjournalistiek van het Fonds Pascal Decroos. In 2015 werd haar reportage over de Mapuche-indianen uitgezonden in het programma Vranckx (Canvas), en trok ze langs verschillende steden met een bijhorende foto-expositie.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books