‘Groen en sp.a zijn compleet systeemblind’

 Leestijd: 7 minuten14

Met zijn boek ‘Als de laatste boom geveld is, eten we ons geld wel op’ schopt Ludo De Witte tegen heel wat rode en groene schenen. De Witte ziet de verwoestende klimaatopwarming op ons afkomen en trekt aan de alarmbel. Met een dikketruiendag komen we er al lang niet meer, enkel een structurele economische omwenteling kan ons van de klimaatramp behoeden.

Als Ludo De Witte een boek neerpent, durft er al eens één en ander te bewegen. In 1999 schopte hij ons land eigenhandig een koloniaal geweten met zijn baanbrekend boek over de moord op Patrice Lumumba, de eerste premier van het onafhankelijke Congo. Met zijn nieuw boek over de klimaatcrisis schopt hij opnieuw keet, en ook nu doet hij dat redelijk meedogenloos.

‘Dit is een strijd tussen het kapitalisme en de aarde, en als we die willen winnen moet dat verwoestende economische systeem op de schop.’

In ongeveer 200 pagina’s haalt De Witte tegelijk multinationals als ArcelorMittal, de Vlaamse sociaaldemocratie, de milieubeweging en een rist transitiedenkers door de mangel. ‘Als de laatste boom geveld is, eten we ons geld wel op’ is een uitstekend gedocumenteerd boek, dat tegelijk dienst doet als wake up call en noodkreet.

De Witte pleit voor een fundamentele ideeënstrijd over de vraag welke economie we nodig hebben om de klimaatcrisis op te kunnen lossen. (Foto: Pexels, fotograaf onbekend)

Het K-woord

Schatplichtig aan het werk van onder meer Naomi Klein, haalt De Witte de volgens hem vergeten tegenstelling van de huidige klimaatcrisis vanonder het stof: dit is een strijd tussen het kapitalisme en de aarde, en als we die willen winnen moet dat verwoestende economische systeem op de schop, argumenteert hij.

‘De situatie vraagt om radicale oplossingen, en niet de nu zo vaak naar voor geschoven shortcuts die het fundamentele probleem omzeilen.’

“De concurrentiespiraal, ingebakken in de werking van ‘de vrije markt’, drijft bedrijven naar steeds meer omzet. Dat vereist de exploitatie van zo veel mogelijk natuurlijke rijkdommen, desnoods tot er niets meer overblijft”, vat De Witte de centrale these in zijn boek samen.

Een dikketruiendag, vegetarisch eten, of met de fiets naar het werk gaan, het blijft – hoe goedbedoeld en lovenswaardig – allemaal “gerommel in de marge”, zeker wanneer structurele veranderingen uitblijven. De Witte pleit net als Naomi Klein voor een fundamentele ideeënstrijd over de vraag welke economie we nodig hebben. Disclaimer: het is volgens hem niet het kapitalisme.

Dogma van economische groei

In een Leuvense brasserie licht De Witte vol vuur zijn boek verder toe. Hij beseft dat hij groenen en sociaaldemocraten serieus tegen de kar rijdt, maar om hen wakker te schudden hebben ze dat net nodig, meent hij.

“We hebben nog slechts een aantal decennia de tijd om de voorthollende klimaatopwarming tegen te houden. In één of misschien twee generaties moeten we de economie compleet koolfstofvrij maken. We komen er niet meer met een taks hier en daar. De situatie vraagt om radicale oplossingen, en niet de nu zo vaak naar voor geschoven shortcuts die het fundamentele probleem omzeilen.”

Auteur Ludo De Witte (Foto: EPO Uitgeverij)

Auteur Ludo De Witte (Foto: EPO Uitgeverij)

De Witte geeft in zijn boek tal van voorbeelden van dergelijke shortcuts. De emissiehandel – waarbij de prijs van uitstootrechten de laatste jaren daalde in plaats van steeg – maakte van vervuilen een winstgevende business, terwijl de slimme ecotaksen, bedoeld om het kapitalisme te vergroenen en de vrijemarktwerking te corrigeren, het “sacrosancte dogma” van aanhoudende economische groei nooit of te nimmer in vraag stellen.

“Kijk naar het Vlaamse beleid rond zonnepanelen waarbij de kosten afgewenteld worden op de gewone bevolking, terwijl Fernand Huts de subsidies opstrijkt. Op die manier wordt er tegenstelling gecreëerd tussen de belangen van de meerderheid en het redden van het milieu,” stelt De Witte vast.

Hij verwijst de koolstoftaksen zoals ze nu bedacht zijn naar de prullenmand en schuift, in navolging van gerenommeerd klimaatwetenschapper James Hansen, een echt herverdelende koolstoftaks naar voor. Die moet het geld halen aan de bron, bij de vervuilende bedrijven, terwijl de opbrengst gelijkmatig verdeeld wordt onder de bevolking.

“Aangezien rijkere mensen meer koolstof uitstoten dan armere, zullen zij dus meer betalen dan de minder gegoeden. Zo krijg je herverdeling en vergroot je het draagvlak voor milieumaatregelen.”

Marktconform

‘CEO’s van beursgenoteerde bedrijven mogen zich nog bewust zijn van het probleem, ze hebben geen andere keuze dan te groeien, en meer omzet, meer winst na te streven.’

De Witte wijst zonder omwegen “de chaotische markteconomie” met de vinger als hoofdverdachte voor de klimatologische ramp die op ons afkomt. Nee, het ligt dus niet aan de overbevolking.

“De aarde kan volgens wetenschappers 11 miljard mensen aan. Maar dan moeten we wel iets doen aan bijvoorbeeld de destructieve agroindustrie. De vleesproductie neemt 70% van de wereldwijde landbouwgrond in. Als je dat halveert, krijg je een verdubbeling van de grond voor de teelt van groenten en fruit. Daarmee kan je heel wat monden voeden.”

Oplossingen op het niveau van bedrijven, zoals onder meer Groen-voorzitter Meyrem Almaci en fractieleider Kristof Calvo bepleiten, zullen schromelijk tekortschieten. “CEO’s van beursgenoteerde bedrijven mogen zich nog bewust zijn van het probleem, ze hebben geen andere keuze dan te groeien, en meer omzet, meer winst na te streven. Doen ze dat niet dan gaan de aandeelhouders wel elders naartoe met hun geld.”

“Bedrijfsleiders zitten in een economisch keurslijf waar ze niet uit kunnen, met winst, groei en kortetermijnbelangen als alfa en omega. De CEO van ExxonMobil heeft geen andere keuze dan alle assets ten gelde te maken. Als we die onaangeroerde olievoorraden inderdaad ook allemaal aansnijden gaan we naar een opwarming van 8 tot 9 graden Celsius. Die CEO’s zijn criminelen ondanks zichzelf.”

‘Zowel de Vlaamse sociaaldemocratie als de Groenen hebben geen enkel probleem met economische groei. Ze zijn compleet systeemblind.’

Niet enkel oplossingen op bedrijfsniveau schieten tekort, ook oproepen aan de individuele verantwoordelijkheid van consumenten zijn slechts een doekje voor het bloeden.

“Consuminderen, of anders gaan leven, wordt al meer dan dertig jaar gepromoot. Natuurlijk is het belangrijk om in de praktijk te brengen wat je bepleit, maar het heeft helaas niet geleid tot fundamentele verandering. Het is alsof je oproept om naar de achterste wagon te lopen in een trein die naar de afgrond dendert, je verandert die trein ermee niet van koers.”

Systeemblindheid

Dat we momenteel niet verder denken dan marktconforme oplossingen, wijt De Witte aan het falen van links. “Zowel de Vlaamse sociaaldemocratie als de Vlaamse Groenen hebben geen enkel probleem met economische groei. Ze zijn compleet systeemblind.”

Dat de milieubeweging zo de nadruk legt op individuele verantwoordelijkheid, of partnerschappen aangaat met bedrijven, is volgens De Witte een symptoom van die systeemblindheid.

‘Plan je de economie in functie van kortetermijnbelangen en winst, of plan je op een democratische manier en in functie van het welzijn van de mens en de planeet?’

Ook transitiedenkers als Dirk Holemans zijn in hetzelfde bedje ziek. “Ik noem het handelaren in politieke anesthesie. Je hebt duizenden mensen die beseffen dat er iets moet gebeuren. Ze zijn vaak actief in coöperaties, voedselteams, of beleggen in Triodos.”

“Die transitiedenkers zeggen die mensen dat het volstaat lokaal bezig te zijn, dat dit soort initiatieven voldoende zijn om een fundamentele verandering te bewerkstelligen. Dat is niet waar. Er is veel meer nodig. Dat potentieel aan mensen moet worden aangeboord en betrokken bij een brede beweging die gaat voor systemische verandering.”

Het is nochtans ooit anders geweest, merkt hij op. “De Groenen waren ooit veel militanter, op een congres in de jaren tachtig werd er nog onomwonden gepleit voor de nationalisering van een aantal cruciale sectoren. Daar wordt al lang niet meer over gesproken. Door de lokroep van het parlementaire pluche en regeringsdeelname heeft de partijleiding die radicale ideeën steeds verder opzij geschoven.”

“Calvo voert nu de forcing voor een nieuwe regeringsdeelname, maar de Groenen lijken vergeten hoe catastrofaal de vorige was. Met een zwakke ideologische ruggengraat konden ze de ideologische aanvallen die ze te verduren kregen niet weerstaan. Ze werden afgeschilderd als regelneven en dat heeft zware invloed gehad. Dat beeld willen ze nu vermijden, dus draaien ze mee en leggen ze de nadruk op marktconforme maatregelen.”

Planning

“De aanpak moet structureler,” stelt De Witte. “We moeten naar een systeem evolueren waarbij bedrijven die afhankelijk zijn van fossiele brandstoffen radicaal worden afgebouwd en de overheid tegelijk de instrumenten in handen krijgt om de chaotische markteconomie binnen de grenzen te duwen van wat rationeel nodig is voor het welzijn van mens en planeet.”

‘In de eerste plaats moeten de geesten rijpen. We hebben nood aan beweging die van onderuit, en met een stevige ideologische ruggengraat de ideeënstrijd aanvat.’

De Witte pleit voor centrale planning van de belangrijke economische sectoren. “We zullen bereid moeten zijn om van bovenaf te plannen, en wettelijk een aantal maatregelen op te leggen. De overheid als dirigent van de economie. Met garanties, zelfs steun voor kmo’s, ambachtslui, boeren, coöperaties en kleinhandel.” Hij is er zich van bewust dat planning geen al te beste reputatie heeft na de Stalinistische uitwassen van de vorige eeuw.

“Het is met dat soort argumenten dat neoliberalen campagne voeren tegen de overheid en planning. Maar het gaat niet om een keuze tussen planning en de vrije markt. De vrije markt plant ook. Volkswagen heeft fabrieken op vier continenten, denk je dat zij niets plannen? De vraag is: plan je in functie van kortetermijnbelangen en winst, of plan je op een democratische manier en in functie van het welzijn van de mens en de planeet.”

Ecosocialisme

Ecosocialisme noemt hij het. “Het is niet gewoonweg de som van ecologisme en socialisme, maar wel een herbronning van het socialisme, dat terug naar zijn wortels gaat en erkent dat de traditionele ecologisten een existentieel probleem hebben aangeraakt.”

Ecosocialisme moet zowel socialisten als ecologisten een nieuw perspectief geven. De Witte verwacht verzet, maar een confrontatie met the powers that be acht hij onvermijdelijk. “De agenda zal onvermijdelijk via de parlementaire weg doorgedrukt moeten worden. In de eerste plaats moeten de geesten rijpen. We hebben nood aan beweging die van onderuit, en met een stevige ideologische ruggengraat de ideeënstrijd aanvat.”

EPOU_17_cov als de laatste boom.inddDe Witte ziet daarbinnen een hoofdrol weggelegd voor de vakbonden, want “daar zijn nog de meeste residu’s van het sociaal systemisch denken aanwezig, veel meer dan bij de milieubeweging”. Uiteindelijk zullen de rode en groene beweging de handen in mekaar moeten slaan.

Een blauwdruk van een ecosocialistisch programma heeft De Witte niet. “De concrete ideeën en plannen moeten van onderuit vormgegeven worden”, stelt hij. Toch geeft hij in zijn boek een aantal aanzetten van wat er zou moeten gebeuren.

Zo acht hij de nationalisering van een aantal sleutelsectoren zoals de energiebedrijven, de financiële sector en geprivatiseerde openbare diensten noodzakelijk, net als massale investeringen in goedkoop, geïntegreerd openbaar vervoer en de structurele subsidiëring van community supported agriculture.

Morele plicht

De weg is lang en de tijd dringt. “We hebben de morele plicht om te reageren. Dat er zoveel mensen zijn die zich organiseren en het individueel consumentisme overstijgen dankzij voedselteams, coöperaties en dergelijke, wijst er ook op dat er maatschappelijk potentieel is voor een omslag.”

“De bijna 32.000 mensen die vzw Klimaatzaak steunen beseffen alvast dat er op het centrale politieke niveau actie nodig is. Catastrofes zullen ook voor bewustzijnssprongen zorgen, denk maar aan de ramp in Fukushima, die de Energiewende in Duitsland hielp op gang trekken.”

“Het is echter niet evident om het individuele of lokale te overstijgen en zich op het structurele te richten. Ik ben misschien wat hard voor Groen, sp.a en een aantal transitiedenkers, maar het debat moet scherp gevoerd worden. Dit boek is een wake up call, om mensen samen te brengen, voorbij de belangen van de beroepspolitici.”

Het boek ‘Als de laatste boom geveld is, eten we ons geld wel op’ van 
Ludo De Witte (isbn: 9789462671164 – 224p.) is verschenen bij uitgeverij EPO.

Auteur: Jan Walraven

Jan Walraven schrijft sinds 2015 voor Apache. Behalve journalist is hij ook redactiecoördinator bij Apache. Zijn boek, ‘De diefstal van de eeuw’, over privacy en de tentakels van technologie, verscheen in 2018 bij Van Halewyck.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books