De verschroeiende tango tussen media en politiek

 Leestijd: 5 minuten7

De stembusgang in Frankrijk leert wat het gros van de voorbije stembusgangen in de Westerse wereld eigenlijk ook al leerden: het vertrouwen in de klassieke politieke partijen is op sterven na dood. Van de weeromstuit krijgt eender welke alternatieve beweging die opstaat, fake of niet, de wind in de zeilen.

Maar zijn er gegronde redenen om aan te nemen dat politieke partijen vandaag minder geloofwaardig zouden zijn dan een paar decennia terug? Of ligt het helse tempo waaraan de tango tussen politiek en media wordt gedanst mee aan de basis van de vertrouwenscrisis waarop alternatieven momenteel groeien en bloeien?

Zendtijd

“C’est la faute aux médias”. Een dame die de kandidatuur van François Fillon steunde zei het gisterenavond tijdens de debatten op TF1 zonder verpinken. Ze had het niet, zoals Mia Doornaert vrijdagavond in De Afspraak, over de lachwekkende suggestie van een groot complot tegen de rechtse, katholieke kandidaat François Fillon, gesmeed op de redactievloer van het satirische blad Le Canard Enchainé.

Neen, de dame in kwestie sprak over een onderzoek van het weekblad Marianne. Daaruit bleek dat Emmanuel Macron op BFMTV, de keten die met voorsprong het grootste bereik heeft in Frankrijk, ongeveer evenveel zendtijd kreeg als zijn vier belangrijkste tegenstanders  – Marine Le Pen, François Fillon, Jean-Luc Mélenchon en Benoît Hamon samen.

Haar boodschap was duidelijk: het zijn de media en niet de kiezers die Emmanuel Macron tot de wellicht nieuwe president van Frankrijk hebben gemaakt. Die redenering is te kort door de bocht, maar volledig uit de lucht gegrepen is ze niet. Een goed jaar geleden was er van Emmanuel Macron nauwelijks sprake. Vandaag lijkt het Elysée hem niet meer te kunnen ontglippen. Iets waar het gros van zijn voorgangers vele decennia over deden, flikte hij op één jaar tijd.

Emmanuel Macron (Foto Wikimedia Comons)

Trump

Mogelijk is Macron gewoon een wonderkind, maar iemand die daar allerminst van kan worden verdacht, deed vorig jaar iets gelijkaardigs: Donald Trump werd tot verrassing en afschuw van velen Amerikaans president. Net zoals bij Macron ligt zijn overwinning deels bij het falen van anderen, maar dat doet niets af aan de vaststelling dat zowel Frankrijk als de Verenigde Staten straks een president heeft die zijn overwinning in de eerste plaats dankt aan het afwijzen van de klassieke heersende politieke klasse.

Als de politieke strijd persoonlijk wordt, zoals bij presidentsverkiezingen, wordt het heel zichtbaar, maar ook bij parlementaire verkiezingen, bij referenda of zelfs bij de vermaledijde peilingen zien we een evolutie waarbij “bewegingen”, afgescheurde kandidaten of niet-klassieke partijen in de lift zitten.

Er is al langer een markt voor anti-establishment partijen – denk aan het Vlaams Blok dat in 2004 bijna een kwart van de Vlaamse kiezers overtuigde – , maar de dynamiek weg van de klassieke politieke elite toont zich vandaag zowel links, rechts als in het centrum. Het pluimage van de Groen Linkse beweging van Jesse Klaver in Nederland, PVDA/PTB in België, de Brexit-campagne in Groot-Brittannië, Macron in Frankrijk of Bernie Sanders en Donald Trump in de Verenigde Staten, mag dan al heel divers zijn, het fundament waarop ze allemaal bouwen is de onvrede met de (traditionele) partijpolitiek.

Waarom hebben nieuwe bewegingen en personen uitgerekend nu de wind in de zeilen?

Achterkamertjes

Waarom hebben al die bewegingen en personen uitgerekend nu de wind in de zeilen? Voor een antwoord op die vraag kan je naar de thema’s kijken die ze aanhalen of naar de technieken die ze gebruiken om steun te vergaren. Die dragen ongetwijfeld bij tot hun succes. Maar die vaststelling beantwoordt niet de vraag waarom de geloofwaardigheid van (klassieke) politieke partijen in sneltempo is afgebrokkeld.

Dat die geloofwaardigheid klappen krijgt, valt moeilijk te loochenen, maar zijn er ook gegronde redenen om te zeggen dat politieke partijen vandaag minder geloofwaardig zouden zijn dan vroeger? Er is terecht heel veel kritiek op de particratie in ons land, op de postjespakkerij en de schaduwpolitiek. Maar was het vroeger anders en beter? Waren er minder politici in intercommunales? Was de particratie niet nog groter? Werd er minder beklonken in achterkamertjes? Waren er geen grote omkoopschandalen? Werden er geen schimmige deals gesloten?

Zijn politici vandaag grotere potverteerders en ritselaars dan vroeger? Is “de politiek” vandaag rotter dan gisteren? In die mate dat het de defenestratie van zowat de hele (partij)politieke kaste verklaart?

Het staat buiten kijf dat de voorbije jaren veel te weinig stappen in de goede richting werden gezet, maar valt het omgekeerde hard te maken: zijn politici vandaag grotere potverteerders en ritselaars dan vroeger? Is “de politiek” vandaag rotter dan gisteren? In die mate dat het de defenestratie van zowat de hele (partij)politieke kaste verklaart?

Verkoopbaar

Zou het kunnen dat het met politici of “de politiek” vandaag niet per se zoveel slechter is gesteld dan vroeger, maar dat vooral het beeld dat erover leeft anders is? “C’est la faute aux médias”, zoals de Fillon supporter het gisteren op TF 1 verwoordde, mag dan al kort door de bocht zijn, de evolutie die media de voorbije decennia hebben doorlopen is onmiskenbaar.

Politici slagen er steeds beter in om de massacommunicatie via nieuwssites aan te sturen

Voor informatie zijn we vandaag, in tegenstelling tot nog niet zo heel lang geleden, in heel belangrijke mate aangewezen op puur commerciële bedrijven. De structuur achter die mediabedrijven heeft de definitie van wat nieuws is, of wat vandaag als nieuws wordt gepresenteerd, fundamenteel veranderd. Nieuws is gereduceerd (of net uitgebreid) tot “verkoopbaar nieuws”. Dat de evolutie die de belangrijkste verstrekkers van nieuws achter de schermen hebben doorgemaakt, ook doorwerkt in de beeldvorming van “de politiek”, is de logica zelve.

Die commerciële evolutie toont zich in papieren kranten, maar meer nog op de nieuwssites die doorgaans onder dezelfde vlag varen als de kranten. Het papier en de gedegen journalistiek op de sites is betalend. De pulp of de meningen krijgt u online gratis en voor niets. En gratis verkoopt. Zeker als het lekker klikt.

Journalistiek

Op de nieuwscarrousel die zo wordt aangezwengeld haken politici gretig in. Voor hun massacommunicatie zijn ze er grotendeels afhankelijk van, en ze slagen er ook steeds beter in om die massacommunicatie aan te sturen, al dan niet via aanzetjes op Twitter of op andere sociale media. Bart De Wever lichtte eind vorig jaar in een interview met Newsmonkey een tip van de sluier.

Via je Twitter-account kan je een opiniestuk verspreiden dat verder gaat dan de oplage van heel de krant. En door het niet te geven, kan je kranten verplichten om er toch over te publiceren en een link naar het volledige stuk te geven. Da’s een macht ten opzichte van klassieke printmedia die we vroeger niet hadden. Waarom zou je die niet gebruiken?

Op het eerste zicht lijkt de logica van de Antwerpse burgemeester te kloppen als een bus. Kritisch bevraagd worden hoeft immers niet meer. De journalistiek wordt uitgeteld en het gewenste “nieuws” komt gratis voor iedereen beschikbaar op alle denkbare sites. Politici kunnen de nieuwscarrousel perfect sturen. Hoe scherper de quote hoe groter het bereik. Vraag maar aan Donald Trump.

Gebazel

Voor de politieke wereld betekent die aanpak evident snelle winst. De gewenste boodschap wordt immers massaal en zonder tegenspraak verspreid. Maar wat zijn de implicaties op de langere termijn?

Politici die de nieuwscarrousel in hun voordeel doen draaien, onttrekken zich immers aan een belangrijke vorm van democratische controle. Ze beseffen niet dat ze zo finaal hun eigen geloofwaardigheid ondergraven. Eender welke uitspraak die een beetje hard en lekker bekt, wordt opgepompt. Dat leidt tot inflatie en onvermijdelijk beginnen mensen zich af te vragen welke waarde ze nog moeten hechten aan zoveel vluchtig gebazel.

Helaas zijn de voorbeelden legio. Eender wat lijkt goed voor aandacht: een boompje over de dubbele nationaliteit, “onze” superieure levensvorm, het beleden ongeloof in de Westerse islam, rondslingerende verwijten of een pr-handdruk tussen partijleiders. Het galmt na tot iedereen het heeft gehoord.

De drang om op korte termijn te scoren is op lange termijn funest voor de politieke geloofwaardigheid

Tegelijk verdwijnt de inhoud aan hetzelfde verschroeiende tempo naar het achterplan. Het beeld dat uiteindelijk rest is dat van een grote, inhoudsloze en ongeloofwaardige politieke brij.

De drang om op korte termijn te scoren is op lange termijn funest voor de politieke geloofwaardigheid. Op dat punt lijken we intussen aanbeland. Het is geen toeval dat politici die waarachtig zijn (of zo overkomen) en zich uitdrukkelijk distantiëren van hun eigen “groep” volop de wind in de zeilen hebben. Bovendien vegen nieuwe bezems schoon, ook in media die steeds op zoek zijn naar verkoopbaar nieuws.

Voor nieuwe bewegingen en politici wordt dat een evidente valkuil. De keuze om snel te groeien op de rug van media is uitnodigend, maar dreigt op termijn slecht uit te pakken. Hun alternatieve geloofwaardigheid die ze vandaag deels danken aan de ongeloofwaardigheid van de “oude politiek”, kan volgens hetzelfde mechanisme als sneeuw voor de zon smelten.

Auteur: Tom Cochez

Licentiaat criminologie. Werkte van 1997 tot 2008 voor De Morgen. Hij volgde er vooral gezondheidszorg, sociale zaken en milieu en verdiepte zich in de politieke partijen Vlaams Belang en Groen. In 2008 koos hij ervoor om opnieuw op freelance basis te werken onder meer ook voor Knack en Humo. Een jaar later stond hij mee aan de wieg van De Werktitel, het latere Apache.be. Vandaag werkt hij als redacteur en coördinator.

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books