Omerta aan de KU Leuven

 Leestijd: 3 minuten2

‘Meer broederlijkheid, meer transparantie’. Intussen bijna vier jaar terug waren het de eerste woorden van de toen kersvers verkozen Leuvens rector, Rik Torfs. Die belofte viel binnen de onderzoeksgroep van professor Marc Hooghe de voorbije jaren op een wel heel koude steen.

Vorige week bracht Apache het verhaal over de auteursfraude van de Leuvense hoogleraar. Afgelopen weekend borduurde De Standaard daarop verder en botste op dezelfde omerta. “De angst zit diep“, klonk het daar.

Voor een academisch milieu, dat geacht wordt een vrijplaats te zijn voor de grootste denkers van het land, is een scherpere kritiek moeilijk denkbaar. Professoren en onderzoekers die niet openlijk durven praten over wat er verkeerd loopt? Zoiets verwacht je in het Turkije van Erdogan, niet aan de grootste universiteit van de Lage Landen.

De omerta blijkt totaal, de off the record verhalen schrijnend. Beloftevolle wetenschappers zeggen de academische wereld moegetergd en verbitterd vaarwel. Broederlijkheid en transparantie zijn ver zoek.

Rik Torfs (BELGA PHOTO KRISTOF VAN ACCOM)
Rik Torfs (BELGA PHOTO KRISTOF VAN ACCOM)

Off the record

Het achterliggende probleem is structureel en overstijgt de zaak-Hooghe. Het goede nieuws is dat er al met al vrij makkelijk aan kan worden verholpen. Alles draait immers om een procedure en die kan worden aangepast.

Waar gaat het om? Enkele weken terug achtte het Centrum voor Wetenschappelijke Integriteit een aantal klachten die te maken hebben met auteursfraude en plagiaat tegen Marc Hooghe gegrond. Talrijke off the record getuigenissen vertellen keer op keer hetzelfde verhaal: dit is het topje van de ijsberg. Alleen is er nauwelijks iemand die zich durft te roeren. Wie tegen de kar rijdt van Marc Hooghe krijgt immers de rekening direct of indirect gepresenteerd. Beloftevolle academische carrières dreigen in de kiem te worden gesmoord. Meedraaien in het systeem is voor velen de enige optie.

Net om dergelijke situaties te voorkomen, bestaat er een aan de KU Leuven een klachtenprocedure. Die lijkt echter niet te voldoen. Knelpunt is de vertrouwelijkheidsclausule: wie klacht indient (en wie aangeklaagd wordt) verbindt zich ertoe niet over de klacht te praten. Gebeurt dat wel, dan dreigt de nietigheid. Het gevolg daarvan is dat Apache niet eens kan zeggen of we de gegronde klachten tegen de professor in kwestie al dan niet hebben kunnen inkijken.

Het gebrek aan een deugdelijke procedure is de enige verklaring waarom de onvrede vorige week een uitweg zocht via de media

Het laat professor Hooghe ook toe de klachten af te doen als niemendalletjes, niet meer dan het opgeklopte verhaal van enkele misnoegde medewerkers die volgens hem niet over voldoende intellectuele capaciteiten beschikken om wetenschappelijk onderzoek te verrichten. Behalve grof is die uitspraak ook niet toetsbaar. Daar zorgt de vertrouwelijkheidsclausule voor.

Damage control

Het gebrek aan een deugdelijke procedure is de enige verklaring waarom de onvrede vorige week een uitweg zocht via de media. Het laatste verweer dat rest is immers ‘off the record’. En daar zit ook net het gevaar: ook al leren uitgebreide en talrijke gesprekken, zowel op Apache als in De Standaard, dat het probleem veel dieper snijdt, daar eindigt het verhaal.

Ja, academici zouden hun onvrede met de gang van zaken open en bloot kunnen ventileren in een gemeenschappelijke (open) brief aan de rector en zo de zaak helemaal op scherp zetten. En ja, jonge onderzoekers zouden de stap naar de burgerlijke rechtbank kunnen zetten om hun gelijk af te dwingen. Maar de vaststelling dat enkel dergelijke stappen nog resten, toont net het falen van de interne procedure.

Academici die niet vrijuit durven praten? Dan denk je aan het Turkije van Erdogan, niet aan de KU Leuven van Rik Torfs

De vraag is dan ook of de KU Leuven bereid is naar die procedure te kijken. Je kan de universiteit een eerste poging tot damage control in de media bezwaarlijk kwalijk nemen, maar als die enkel dient om het probleem vervolgens intern van tafel te vegen, dan dreigt het probleem enkel groter te worden.

De kans is immers reëel dat het ERC (European Research Council) dat professor Hooghe eerder van een forse onderzoeksbeurs voorzag, gealarmeerd door de berichten in de pers, de universiteit om uitleg zal vragen. De wetenschappelijke wanpraktijken van een professor die bij hen een beurs van bijna 2,5 miljoen euro binnenhaalde, stralen immers ook op het ERC af.

Komt die vraag van het ERC er, dan zal ze moeilijk gepareerd kunnen worden met de simpele mededeling dat het enkel om wat jaloerse ex-medewerkers gaat. De Europese instelling die binnen de EU toponderzoek financiert zal, met recht en reden, meer verlangen dan het antwoord waarmee de KU Leuven zich er vooralsnog in de media vanaf maakt.

Als Rik Torfs het ernstig meent met het streven naar meer transparantie aan zijn universiteit, dan wacht hij niet op het ERC om actie te ondernemen

FWO

Als Rik Torfs het ernstig meent met het streven naar meer transparantie aan zijn universiteit, dan wacht hij niet op het ERC om actie te ondernemen. Al was het maar omdat de onvrede zo diep snijdt dat ze niet meer zal gaan liggen en onvermijdelijk nieuwe uitwegen zal zoeken.

Vorig jaar deed de rector in Gent iets gelijkaardigs, na berichtgeving op Apache over seksuele intimidatie. We kaartten de problemen aan. Dat zorgde in eerste instantie voor een egelstelling, maar korte tijd later volgde er wel een commissie die maatregelen op tafel legde om problemen rond seksueel grensoverschrijdend gedrag aan te pakken.

Nog een half jaar eerder zette het FWO haar nieuwe topman op straat nadat Apache onthulde hoe de man zijn eigen prijs had uitgevonden en gekocht. Terecht, wetenschappelijke instellingen die zichzelf voorstaan op het uitmuntend karakter en de onberispelijke kwaliteit van het wetenschappelijk onderzoek dat ze uitvoeren of financieren, kunnen zich geen millimeter speelruimte veroorloven.

Of het nu om het FWO, het ERC of om de universiteit zelf gaat: een absolute voorwaarde voor het behoud van de eigen geloofwaardigheid is dat de instellingen de strenge eisen die ze terecht opleggen aan hun onderzoekers ook effectief afdwingen én op zichzelf toepassen. Meer broederlijkheid en meer transparantie volgt dan vanzelf.

Auteur: Tom Cochez

Licentiaat criminologie. Werkte van 1997 tot 2008 voor De Morgen. Hij volgde er vooral gezondheidszorg, sociale zaken en milieu en verdiepte zich in de politieke partijen Vlaams Belang en Groen. In 2008 koos hij ervoor om opnieuw op freelance basis te werken onder meer ook voor Knack en Humo. Een jaar later stond hij mee aan de wieg van De Werktitel, het latere Apache.be. Vandaag werkt hij als redacteur en coördinator.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books