Dossier afkoopwet: Belgische rechtstaat te koop

 Leestijd: 8 minuten5

Diamantairs en miljardairs lieten in ons land een wet op maat schrijven om veroordelingen af te kopen. Waarom het establishment momenteel niet zo goed ligt? Apache reconstrueert het volledige, hallucinante verhaal achter de afkoopwet.

Een voormalig Senaatsvoorzitter die ‘als advocaat’ ministers benaderde om versneld wetgeving door te duwen in het voordeel van zijn frauderende cliënt-miljardair. Gerespecteerde topfiscalisten die de afkoopwet schreven en tegelijkertijd ‘als advocaat’, namens diamantairs onderhandelden over de concrete toepassing ervan. Procureurs-generaal die tegen hun politieke overheid in dealden en wheelden met diamantairs en miljardairs op basis van een wet die niet mocht worden gebruikt of er zelfs nog niet eens was…

Armand De Decker (Foto: Reporters © Michel Gouverneur) © Reporters / Michel Gouverneur Reporters / GOUVE

Armand De Decker (Foto: Reporters © Michel Gouverneur)
© Reporters / Michel Gouverneur
Reporters / GOUVE

In januari 2012 begon Apache te schrijven over een reeks hallucinante gebeurtenissen in het Antwerpse justitiepaleis. In wat later de ‘diamantoorlog’ ging heten, kwamen de ervaren en gerespecteerde fraudebestrijder Peter Van Calster en toenmalig Antwerps procureur-generaal Yves Liégeois pal tegenover elkaar te staan. Punt van discussie toen: de afkoopwet.

Een jaar later brachten we uit hoe die fameuze afkoopwet bij nacht en ontij versneld door het parlement was gejaagd. In De Standaard en Le Vif verscheen een dossier over de zaak. Daarin werd duidelijk dat er sterke politieke druk werd uitgeoefend bij de totstandkoming van de wet.

Le Soir en Mediapart, de in onderzoeksjournalistiek gespecialiseerde Franse nieuwssite, brachten de voorbije weken nieuwe, cruciale elementen naar boven. Alles samen schetsen de bevindingen een deplorabel beeld van de Belgische instellingen. De hele saga rond de afkoopwet maakt zeer aannemelijk dat de wetgevende, uitvoerende en gerechtelijke macht in ons land gewoon gekocht kunnen worden door mensen met veel geld en grote belangen.

Die vaststelling mag dan al klinken als een populistische slogan, het blijkt de pijnlijke realiteit. Aan de hand van een reeks vragen en antwoorden vertellen we hoe de vork in de steel zit.

Wat is de afkoopwet precies?

De afkoopwet, officieel “het verruimde verval van de strafvordering tegen betaling van een geldsom” biedt de mogelijkheid om een strafonderzoek letterlijk af te kopen. In ruil voor geld volgt er geen proces en blijft het strafblad van fraudeurs blanco.

Wie beslist daar over?

Het parket kan zo’n minnelijke schikking voorstellen. Over het exacte bedrag wordt onderhandeld tussen magistraten en de personen of bedrijven tegen wie het onderzoek loopt. Daarop bestaat geen toezicht. Een rechter komt er niet meer aan te pas. Dat laatste was voor het grondwettelijk hof een van de argumenten om de afkoopwet intussen te vernietigen: de afkoopwet schendt het recht op een eerlijk proces en het gelijkheidsbeginsel. Vrij vertaald: de afkoopwet zet de deur open voor klassenjustitie.

Grote financiële processen hebben in België de kwalijke gewoonte te verjaren en dus zonder gevolg te blijven. Dankzij de afkoopwet kon de overheid toch nog geld recupereren. Goed voor de schatkist en bovendien werd de werkdruk in de rechtbanken verlicht. Iedereen tevreden, toch?

Dat is ongeveer het officiële discours pro afkoopwet. In 2014 werd er echter een rapport geschreven door de overheidsdienst Justitie. Op basis van getuigenissen van een zestigtal magistraten werd daarin hardgemaakt dat de afkoopwet haar doel volledig voorbijschiet. Die bevindingen sluiten aan bij de perceptie: elke bekende minnelijke schikking die naar buiten kwam, schokte het rechtvaardigheidsgevoel.

Welke zijn de bekendste schikkingen?

De voorlopig grootste schikking in ons land is die met Omega Diamonds. Tien medewerkers van de diamantreus kochten hun proces af voor 160 miljoen euro. Ook de schikking voor 9 miljoen euro met holding Bois Sauvage en enkele van zijn toplui, waaronder voormalig VBO-topman Luc Vansteenkiste, zorgde voor forse reacties. Zij zouden met voorkennis hebben gehandeld bij de verkoop van Fortis-aandelen in 2008. De sinds deze week best bekende minnelijke schikking is ongetwijfeld die van de Oezbeekse Belg en miljardiar Patokh Chodiev. Hij werd verdacht van witwaspraktijken, bendevorming en valsheid in geschrifte in de fameuze zaak-Tractebel. Hij kocht zijn proces af voor 22,5 miljoen euro.

Waarom komt vooral de zaak Chodiev nu in beeld?

Patokh Chodiev was de eerste die in ons land een beroep deed op de uitgebreide minnelijke schikking. De timing en de manier waarop dat gebeurde, geven aan dat de wet versneld en op oneigenlijke wijze door het parlement werd gejaagd op vraag van de advocaat van Chodiev.

Zo belanden we bij MR-boegbeeld Armand De Decker.

De ex-voorzitter van de Belgische Senaat zette zijn petje van advocaat op om de belangen van Chodiev te verdedigen. Hij ontving daarvoor een behoorlijk bedrag: ruim 740.000 euro. Zelfs in de wereld van consultancy en dure advocatenkantoren is dat een bedrag dat op wenkbrauwengefrons wordt onthaald.

Maar werd De Decker niet vanuit Frankrijk op pad gestuurd?

Voormalig Frans president Nicolas Sarkozy stond op het punt om voor om en bij de twee miljard euro aan helikopters te verkopen aan Kazachstan. In ruil voor die flinke order vroeg dictator Nazarbajev een vriendendienst van zijn Franse ambtsgenoot. Of beter een dienst voor een van zijn vrienden: Patokh Chodiev. De Oezbeekse miljardair woont in ons land en beschikt ook over de Belgische nationaliteit. Hoe hij daaraan geraakte, is overigens een interessant verhaal op zich waarbij de intussen ex-burgemeester van Waterloo en partijgenoot van De Decker, Serge Kubla (aangehouden op verdenking van corruptie in een andere affaire, ToC) een weinig frisse hoofdrol speelde.

Wat kon De Decker doen voor Chodiev?  

Alles wijst er op dat De Decker door het Elysée op pad werd gestuurd om ervoor te zorgen dat Chodiev niet achter de tralies zou verdwijnen. Concreet werd vanuit het Elysée een groepje advocaten en politici bij elkaar gebracht waarvan De Decker de Belgische arm vormde. De afkoopwet zou het geschikte instrument vormen om Chodiev een gevangenisstraf te besparen.

Dat lijkt op zich geen probleem. Ethische bezwaren of niet: de afkoopwet is er in principe voor iedereen, ook voor Chodiev dus.

Dat is zo, alleen was er op het moment dat de zaak-Chodiev naar de rechtbank werd verwezen nog geen afkoopwet. Verklaringen in het kader van gerechtelijke onderzoeken in Frankrijk en in België maken duidelijk dat De Decker ging lobbyen bij een aantal toenmalige ministers om de afkoopwet versneld door het parlement te krijgen.

Bij welke ministers klopte De Decker aan?

De voormalige Senaatsvoorzitter zou zijn invloed hebben aangewend bij toenmalig minister van Financiën Didier Reynders (MR), toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Steven Vanackere (CD&V) en toenmalig Justitieminister Stefaan De Clerck (CD&V). De twee eersten ontkennen dat formeel. Stefaan De Clerck bevestigt dat De Decker bij hem kwam aankloppen met het oog op een versnelde parlementaire behandeling van de afkoopwet. De Clerck ontving De Decker zelfs op een zondagochtend bij hem thuis in Kortrijk, maar zou naar eigen zeggen meteen te kennen hebben gegeven dat hij niet kon tussenkomen in concrete dossiers. Hij raadde De Decker aan om bij zijn kabinetschef aan te kloppen. Dat gebeurde ook twee dagen later.

Of Reynders echt van niets wist, zal moeten blijken. In De Morgen liet toenmalig premier (in lopende zaken) Yves Leterme (CD&V) intussen optekenen dat “Didier Reynders de afkoopwet erg ter harte nam”. Leterme noemde de wet voor Reynders “een van zijn strijdpunten”. De reactie van Didier Reynders – “we zijn door niets of niemand benaderd” – staat in schril contrast daarmee. Het lijkt er sterk op dat beide partijen trachten de zwarte piet naar elkaar door te spelen.

Had het gelobby van De Decker succes?

Feit is dat vier dagen na het bezoek aan De Clerck en twee dagen na het bezoek aan de kabinetschef van De Clerck de afkoopwet versneld en op een manier die veel vragen oproept door het parlement werd gejaagd. In 2013 maakte Apache een reconstructie van dat bijzonder wetgevend werk, maar behalve Dirk Van der Maelen (sp.a) en parlementsleden van Groen leek er toen politiek niemand van wakker te liggen.

Wat gebeurde er dan precies?

Er was een wetsvoorstel ingediend van Servais Verherstraeten (CD&V) en Carina Van Cauter (Open VLD). In plaats van de klassieke parlementaire behandeling werd dat voorstel tot verrassing van de aanwezigen plots ingediend als een amendement bij de programmawet. Daar was in principe geen enkele reden toe: er lag immers een wetsvoorstel ter bespreking klaar. Maar kennelijk moest het allemaal heel snel gaan en daarvoor is de programmawet een geschikt vehikel, er moet immers geen (vertragend) advies van de Raad van State worden gevraagd. Bovendien werd de bespreking snel afgehaspeld in de commissie Financiën en Begroting terwijl een dergelijk voorstel in de commissie Justitie thuishoort. Het resultaat was wel dat enkele weken later de afkoopwet een feit was en Patokh Chodiev er als eerste gebruik van kon maken.

Maar ook daarbij zouden fouten zijn gemaakt?

Inderdaad. Het oorspronkelijk wetgevend werk was zo’n haastwerk dat er meteen al een zogenaamde reparatiewet moest worden geschreven. De procureurs-generaal kregen duidelijk te horen dat in afwachting van die reparatiewet de ‘afkoopwet’ nog niet gebruikt mocht worden.

En toch maakte Chodiev er gebruik van?

Hij kocht zijn proces af in juni 2011, op een moment dus dat de reparatiewet nog niet in voege was en de procureurs-generaal duidelijk te horen hadden gekregen dat ze nog geen minnelijke schikkingen mochten voorstellen.

De procureurs-generaal negeerden de minister van Justitie?

Daar lijkt het heel erg op. Le Soir en Mediapart onthulden dat toenmalig advocaat-generaal van het Brussels parket Patrick De Wolf de minnelijke schikking voor Chodiev uittekende. Pittig detail: het requisitoir voor de minnelijke schikking werd geschreven door de advocaten van Chodiev zelf.

Passeerde De Wolf daarbij zijn procureur-generaal?

Het antwoord op die vraag blijft voorlopig onduidelijk. Vast staat wel dat toenmalig Brussels procureur-generaal Marc de le Court een brief schreef waarin hij zijn parket opriep geen minnelijke schikkingen uit te werken. Al is er, op het einde van zijn brief, een wel heel frappant zinnetje: “Mocht u, in hoogst uitzonderlijke omstandigheden, toch inschatten dat een dergelijke schikking kan worden voorgesteld, gelieve me dan een rapport te bezorgen met daarin de bijzondere omstandigheden die dat verantwoorden, en vooraf mijn akkoord te vragen.”

Uittreksel uit brief van voormalig Brussels procureur-generaal de le Court

Uittreksel uit brief van voormalig Brussels procureur-generaal de le Court

Er werd dus gelobbyd in de politieke wereld én in de gerechtelijke wereld?

Op die vraag zal het gerechtelijk onderzoek een antwoord moeten formuleren. Of een parlementaire onderzoekscommissie. De oppositie vraagt een parlementaire onderzoekscommissie naar Kazachgate en alle meerderheidspartijen hebben bevestigd het principe te steunen.

Zette enkel de zaak-Chodiev druk op de ketel om de afkoopwet versneld te stemmen en toe te passen?

Er waren ook de hangende grote diamantzaken zoals Omega Diamonds, de zaak Monstrey en het dossier HSBC: via die Zwitserse bank hielden een paar honderd Antwerpse diamantairs samen voor meer dan een miljard euro voor de fiscus verborgen. Om evidente redenen werd ook door de diamantairs verlekkerd uitgekeken naar de mogelijkheid om een proces af te kopen, en net zoals in Brussel liepen er toen al gesprekken tussen toenmalig Antwerps procureur-generaal Yves Liégeois en vertegenwoordigers van het Antwerp World Diamant Centre (AWDC) die de gesprekken voerde namens de diamantairs betrokken bij dossier HSBC.

Wie waren de vertegenwoordigers van dat AWDC?

Twee advocaten traden op namens AWDC: topfiscalist professor Axel Haelterman en Raf Verstraeten, die later als advocaat van Omega Diamonds en Bois Sauvage zou optreden. Vooral de aanwezigheid van Haelterman is niet zonder belang. Hij is ook de man die de pen vasthield bij het schrijven van de afkoopwet. Het gebeurt wel vaker dat specialisten worden ingeschakeld voor het schrijven van wetten, maar dat de professor die de wetgeving produceerde op hetzelfde moment ook al aan de slag was als advocaat van de diamantairs die op basis van die nieuwe wetgeving een dading willen afsluiten in een dossier van meer dan een miljard euro, zou toch vragen moeten doen rijzen.

Ook bij toenmalig Justitieminister Stefaan De Clerck?

Toen Apache de minister daarover begin 2012 contacteerde, bevestigde die het dubbele petje van Haelterman, maar hij zag er geen graten in:

U wist dat uw expert niet alleen de wet schreef maar ze op hetzelfde moment ook concreet toepaste in een miljardendossier?

Stefaan De Clerck: “Dat was me inderdaad bekend. Kijk, ik heb mijnheer Haelterman meermaals als expert gesproken. Het klopt dat hij nauw betrokken werd bij de totstandkoming van de wet, maar dat deed hij als professor en expert. Dat hij daarnaast ook als advocaat in een dossier optreedt staat daar los van. Mijnheer Haelterman is ook meermaals gehoord geweest als expert in de commissie Justitie.”

In Antwerpen barstte onder meer daarover de fameuze Diamantoorlog los?

Op basis van correspondentie tussen Peter Van Calster en Yves Liégeois bracht Apache in beeld hoe de fraudejager het gros van de zaken bij voorkeur voor de rechter wilde brengen terwijl Liégeois blijkbaar koste wat het kost tot minnelijke schikkingen wilde komen. De clash daarover ging gepaard met zelden vertoonde maatregelen en onderzoeken door het parket-generaal tegen de eigen mensen. De botsing eindigde de facto met het opzijschuiven van de fraudejager, de afkoopwet en een reeks minnelijke schikkingen.

Conclusie: de afkoopwet werd zowel op politiek als op gerechtelijk niveau door de strot geramd?

Het lijkt er heel erg op dat de wetgevende, uitvoerende en gerechtelijke macht in ons land effectief voor de kar werden gespannen van grote belangen en diepe portefeuilles. De hele afkoopwet raakt op die manier aan de essentie van de rechtstaat. Voorlopig blijft het bij een wel heel frappante opeenvolging van feiten, getuigenissen en betalingen. Een parlementaire onderzoekscommissie zou klaarheid kunnen scheppen in een dossier dat meer dan ooit raakt aan de essentie van onze rechtstaat.

Noot: Op 25/11/2016 bracht De Standaard een artikel waaruit blijkt dat er uiteindelijk geen 22.5 miljoen euro – zoals bleek uit een antwoord van toenmalig minister van Justitie Annemie Turtelboom – maar slechts 3.5 miljoen euro zou zijn betaald in de zaak-Chodiev.

 

Auteur: Tom Cochez

Licentiaat criminologie. Werkte van 1997 tot 2008 voor De Morgen. Hij volgde er vooral gezondheidszorg, sociale zaken en milieu en verdiepte zich in de politieke partijen Vlaams Belang en Groen. In 2008 koos hij ervoor om opnieuw op freelance basis te werken onder meer ook voor Knack en Humo. Een jaar later stond hij mee aan de wieg van De Werktitel, het latere Apache.be. Vandaag werkt hij als redacteur en coördinator.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books