“Klokkenluider worden? Je moet wel gek zijn”

 Leestijd: 4 minuten0

Ze belanden in de werkloosheid, worden geïsoleerd, vervolgd en/of raken aan lagerwal. Klokkenluiders worden heel zelden of nooit beloond voor hetgeen ze gedaan hebben. “Ik ben verbaasd dat er nog mensen zijn die het willen doen.”

Een woensdagnamiddag in juni. Ex-klokkenluider David Renous hangt aan de lijn. We hebben een afspraak voor een interview enkele dagen later, maar hij belt plots af. “Het is er het moment niet voor. Ik probeer mijn leven terug op te bouwen en dat is moeilijker dan u zich kan voorstellen. Ik probeer zo weinig mogelijk in de aandacht te komen, het spijt me.”

Iemand die zijn werkgever aan de galg praat, is niet gegeerd – verbaast dat iemand?

Doodzonde, maar zijn reactie is te begrijpen. Zoals zoveel klokkenluiders heeft Renous het moeilijk zijn leven terug op de rails te krijgen. De vroegere diamanthandelaar onthulde precies tien jaar geleden hoe het Antwerpse bedrijf Omega Diamonds geld witwaste en belastingen ontdook. Anoniem, dacht hij. Tot zijn naam plots uitlekte en hij wel naar buiten moest komen. Maar nu heeft hij minder zin om de pers te woord te staan. Aan een job raken lukt hem alleen met veel vallen en opstaan. Elke werkgever vindt meteen zijn naam op het internet – en haakt dan vaak af. Iemand die zijn werkgever aan de galg praat, is niet gegeerd – verbaast dat iemand?

(Foto: Shutterstock (c) Rob Kints)

(Foto: Shutterstock (c) Rob Kints)

De omgekeerde wereld

Het is een verhaal dat de Franse klokkenluidster Stéphanie Gibaud met een diepe zucht “heel herkenbaar” noemt. Zij bracht belastingontwijking bij UBS France aan het licht en werkte samen met de overheid om die bloot te leggen. Sindsdien is ze werkloos. Een auto heeft ze niet meer. Ze leeft van een uitkering. En van geld dat haar ouders haar toestoppen. “Ik heb niets meer. Geen job, geen carrière, geen auto. Ik slaap slecht, mijn gezondheid is wankel. De rekeningen betalen voor gas, elektriciteit en telefonie is niet evident. Of ik spijt heb? Nee, ik heb geen spijt dat ik de autoriteiten geholpen heb in hun onderzoek naar belastingconstructies bij UBS France. Ik heb wel spijt dat ik zo naïef geweest ben om te geloven dat de Franse overheid mij zou steunen en erkennen. De politiek en de financiële wereld zijn met elkaar verstrengeld, veel meer dan ik dacht.”

We leven in een maatschappij die fraudeurs beschermt en waarin klokkenluiders de dupe zijn. Het is de omgekeerde wereld

Gibaud en Renous zijn geen ongelukkige uitzonderingen. Ook andere klokkenluiders, zoals Chelsea (Bradley) Manning, Edward Snowden en Hervé Falciani, werden vervolgd of zijn op dit moment nog voortvluchtig. Net als Antoine Deltour en de anonieme bron John Doe, die respectievelijk LuxLeaks en Panama Papers in de openbaarheid brachten.

Rudy Aernoudt, die in 2007 naar de Vlaamse ombudsman stapte om aan te klagen dat enkele expertcontracten door de Vlaamse minister van Economie Fientje Moerman (Open VLD) aan bevriende experts werden toegewezen, wat leidde tot het ontslag van de minister: “Het verbaast me dat er nog altijd mensen zijn die klokkenluider willen zijn. We leven in een maatschappij die fraudeurs beschermt en waarin klokkenluiders de dupe zijn. Het is de omgekeerde wereld.”

Lamentabel lot

Het is een bittere vaststelling die ook in een Nederlands onderzoek van de expertgroep Klokkenluiders naar voor komt: klokkenluiders binnen bedrijven worden aanvankelijk wel gehoord, maar uiteindelijk toch aan de kant geschoven. “Het blijkt dat klachten of aantijgingen in eerste instantie ernstig genomen worden. Maar daarna kantelt het. De misstand wordt onderzocht, het onderzoek deugt niet of de uitkomst doet er niet toe. De rollen raken omgekeerd: de melders worden het probleem. Waardoor de meeste klokkenluiders ontslagen worden. Velen krijgen psychische en lichamelijke problemen. We zien relaties en huwelijken sneuvelen. Oud-klokkenluiders lopen nog jaren rond met hun dossier. Omdat hun zaak ze niet loslaat, en omdat ze nog procedures hebben lopen.”

Eén lichtpunt: internationaal zijn er wel pogingen om het lamentabele lot van klokkenluiders te verhelpen. In Nederland is er sinds 6 juli van dit jaar een Huis van de Klokkenluiders. Dat moet mensen helpen en beschermen die een wantoestand op de werkvloer aan de kaak stellen. Het Klokkenluidershuis moet in de gaten houden hoe klokkenluiders behandeld worden en erop toezien dat ze niet onrechtmatig ontslagen worden.

Vlaamse regeling

Bij ons heeft de Vlaamse overheid een heel degelijke regeling. Een recent OESO-rapport over klokkenluiderssystemen vermeldt het uniek meldpunt van de Vlaamse overheid zelfs als een goed praktijkvoorbeeld. Toch is er ook veel kritiek op. Klokkenluidster en (binnenkort ex-)ambtenaar Elke Wambacq: “Er zijn verschillende kanalen voor het melden van zaken die fout lopen, zoals de Vlaamse ombudsman, de forensische auditdienst en een Vlaamse dienst die zich bezighoudt met alles wat integriteit behelst. Positief, maar vaak volstaat het voor de overheid al dat de procedure opgestart is, terwijl de betrokkenen willen dat er gerechtigheid geschiedt. Helaas gebeurt dat te weinig. Er is nog een ander probleem: ambtenaren die kritiek durven te uiten op de gang van zaken, ondervinden tegenkanting als ze iets aan de kaak willen stellen. Ze worden erop aangesproken, of ze worden het werk lastig gemaakt. Dat zorgt ervoor dat velen de stap niet durven zetten. Op papier is er een mooie regeling, maar doordat de organisatiecultuur anders in elkaar zit, werkt het niet.”

Er zouden strafsancties moeten voorzien worden voor mensen die represailles willen nemen tegenover klokkenluiders. Alleen op die manier kan je hen beschermen

Vlaams ombudsman Bart Weekers: “Ik ben er mee akkoord dat de Vlaamse overheid nog meer mensen moet waarderen die bereid zijn om te spreken. Bij het topmanagement zie je nog teveel verkrampte reacties tegenover klokkenluiders. Maar je mag het niet zien als een zwart-wit verhaal. We proberen mensen met elkaar te verzoenen en tot een oplossing te komen die voor iedereen goed is. Voor sommigen draait het om wraak, maar daar kunnen we hen niet bij helpen.”

Dat de Vlaamse regeling in de praktijk moeilijk werkt? Wim Vandekerckhove, expert in klokkenluiders en professor organisatiekunde aan de universiteit van Greenwich, kijkt er niet van op: “Internationaal zie je steeds meer wetgeving die klokkenluiders beschermt. Op zich is dat positief, maar in de praktijk is het heel moeilijk om die bescherming ook effectief te maken. Vaak zijn klokkenluiders niet meer gewenst of is de relatie met collega’s vertroebeld. Het probleem is dat de meeste wetgevingen niet ver genoeg gaan. Er zouden strafsancties moeten voorzien worden voor mensen die represailles willen nemen tegenover klokkenluiders. Dat gaat ver, maar alleen op die manier kan je hen afdoende beschermen.”

Bescherming op papier

Misschien, heel misschien is de klokkenluidersregeling in de VS een voorbeeld. Advocaat Stephen Kohn, auteur van het boek The Whistleblower’s Handbook: “In de VS krijgen klokkenluiders aanzienlijke wettelijke vergoedingen als ze fraude of corruptie aan het licht brengen. Ik heb bijvoorbeeld klokkenluider Bradley Birkenfield geholpen, die fraude bij de Zwitserse bank UBS aanklaagde. Hij kreeg een vergoeding van 104 miljoen dollar van de Amerikaanse overheid. Dat is een serieuze incentive voor veel mensen, zeker omdat ze anoniem en confidentieel naar voor kunnen komen.”

“Maar helaas zijn klokkenluiders internationaal heel slecht beschermd. Vele landen hebben alleen maar bescherming op papier, die in de praktijk niet werkt. Vooral in Europa. Het wordt hoog tijd dat daar iets aan verandert. De samenleving heeft daar zelf belang bij.”

Auteur: Dominique Soenens

Journalist gespecialiseerd in economische en socio-economische onderwerpen. Ook gebeten door technologie en privacy. Werkte voor Vacature Magazine en De Morgen en daarvoor als freelance journalist. In mei verscheen zijn boek ‘Lobbying in de Wetstraat’ bij uitgeverij EPO.

Word lid

Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu nog aan 6,66 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books