“We leven in het tijdperk van de klokkenluider”

 Leestijd: 4 minuten3

LuxLeaks. SwissLeaks. Panama Papers. Het Russische dopingschandaal. Steeds meer schandalen komen aan het licht doordat klokkenluiders geheime informatie naar buiten brengen. Wie zijn ze en wat drijft hen? En waarom worden steeds meer mensen klokkenluider?

Was het een uit de hand gelopen liefdesaffaire? Een kwestie van wraak? Of toch een verontwaardigde medewerker die het écht niet langer meer kon aanzien? Er doen verschillende verhalen de ronde over de motieven van John Doe, de anonieme bron die Panama Papers aan het rollen bracht. Het ene al smeuïger dan het andere. Zelf schreef de bron in een boodschap die de Süddeutsche Zeitung publiceerde: “Ik besloot om Mossack Fonseca bloot te leggen omdat ik vond dat zijn oprichters, werknemers en klanten zich moeten verantwoorden voor hun rol in die misdaden, waarvan er tot nu toe nog maar een aantal aan het licht zijn gekomen.”

In Panama zijn er mensen die er andere meningen op nahouden, en denken aan een amoureuze affaire die fout gelopen is. Zoals het tien jaar geleden ook al eens gebeurde, toen een ex-maîtresse van Ramón Fonseca en een ontslagen werknemer een berg data verkochten aan de Amerikaanse belastingdienst. Nog anderen beweren dat de CIA erachter zit, maar dat wordt weggelachen door de onderzoeksjournalisten die contact hadden met John Doe.

Dubieuze praktijken

Dubieuze praktijken blootleggen was wat Antoine Deltour dreef, de jonge Franse klokkenluider achter LuxLeaks die als ex-werknemer van consultant PwC een pak geheime belastingafspraken blootlegde tussen Luxemburg en talloze multinationals. In de Franse krant Le Monde zegt Deltour dat hij het, terwijl de crisis hard toesloeg in Europa, steeds moeilijker kreeg om zijn overtuigingen en zijn dagelijkse werk met elkaar te verzoenen. Media-aandacht? Dat was het laatste wat hij wou. Eerder dit jaar verscheen hij voor de rechtbank: bleek, schuw en duidelijk niet erg opgetogen met de talrijke camera’s en microfoons die hem opwachtten.

Bedrijven zijn zich veel bewuster van klokkenluiders en vragen richtlijnen. Veelal omdat ze de schade zoveel mogelijk willen beperken, maar toch: ze hebben er aandacht voor

Maar hij was een van de velen die vonden dat bepaalde informatie publiek moest worden gemaakt. En dat is geen toeval. “We leven in het tijdperk van de klokkenluider”, zegt expert Wim Vandekerckhove, professor aan de universiteit van Greenwich. “Je ziet dat veel bedrijven er meer aandacht aan besteden en dat overheden meer en meer wetten in het leven roepen om hen te beschermen. Die zijn niet altijd efficiënt, maar het geeft wel aan dat de aandacht groeit. Dat merk je ook in het bedrijfsleven. Managers en bedrijfsleiders vonden het rond de millenniumwissel, toen ik me met het onderwerp begon bezig te houden, nog iets vreemds. Iets waar je best niet te veel aandacht aan besteedt, ook. Vandaag is dat helemaal anders. Ik krijg vragen om richtlijnen voor bedrijven te geven. Ze zijn zich er veel bewuster van. Veelal omdat ze de schade zoveel mogelijk willen beperken, maar toch: ze hebben er aandacht voor.”

De typische klokkenluider

Wie zijn die klokkenluiders? En wat drijft hen? De universiteit van Tilburg schetste jaren geleden in een onderzoek het profiel van de typische whistleblower. “Ze willen meestal geldmisbruik, illegale praktijken of foute arbeidsomstandigheden aanklagen”, zegt de Nederlandse onderzoeksjournaliste Margo Smit, die zich met het thema bezighoudt. “Vaak klagen de klokkenluiders de wantoestanden eerst intern aan. Pas wanneer ze geen gehoor vinden, komen ze ermee naar buiten.”

“Het zijn vaak mensen op het middelmanagementniveau: hoog genoeg om een overzicht te hebben op wat er allemaal fout loopt in een bedrijf of organisatie, maar niet hoog genoeg om er iets aan te veranderen (iets wat door de digitalisering minder geldt dan voorheen, dso). De redenen waarom ze iets melden, hebben vooral te maken met het feit dat het indruist tegen de eigen waarden en normen.”

Vaak klagen klokkenluiders de wantoestanden eerst intern aan. Pas wanneer ze geen gehoor vinden, komen ze ermee naar buiten

Wim Vandekerckhove: “Het zijn vaak strikte professionals met duidelijke normen. Maar los daarvan zijn mensen ook wereldwijd heel gevoelig voor corruptie. Hoe meer gevallen van corruptie in de media aangekaart worden, hoe meer meldingen bedrijven krijgen.”

Edward Snowden, ’s werelds bekendste klokkenluider, is tegelijk de meest atypische, zegt Vandekerckhove. “Hij koos er heel bewust voor om klokkenluider te worden. Bij de meeste mensen is dat niet zo. Ze willen gewoon een kwestie aankaarten en worden vaak zonder dat ze het goed beseffen klokkenluider. De meesten doen er ook alles aan om anoniem te blijven. Ik had eerlijk gezegd verwacht dat Snowden intussen al psychisch gekraakt zou zijn, maar dat is niet gebeurd. Ook dat maakt hem bijzonder. Snowden heeft natuurlijk gezien dat mensen voor hem hetzelfde geprobeerd hebben en er alleen maar aan onderdoor gingen. Hij wist dat en hij heeft er zich tegen gewapend.”

(Foto: Shutterstock (c) Rena Schild)

(Foto: Shutterstock (c) Rena Schild)

Troebele motieven

Maar wat als er wraak in het spel is? Of een saillante liefdesaffaire? Of een andere persoonlijke reden? Hervé Falciani, de man die verantwoordelijk is voor SwissLeaks, probeerde de gegevens die hij had aanvankelijk te verkopen in Israël. “Uit zelfbescherming”, beweerde hij. Pas toen dat misliep en hij in Zwitserland aangeklaagd werd, overhandigde hij de data aan de Franse overheid. Het beeld van de opportunistische, geldbeluste klokkenluider die pijnlijk tegen de muur liep, achtervolgt Falciani nog altijd. Hoe vaak hij het ook weerlegt.

Nog een voorbeeld: David Renous, de man die bij ons Omega Diamonds aan de galg praatte en zo voor de grootste minnelijke schikking ooit in ons land zorgde, hing de witwaspraktijken en belastingontwijking van het diamantbedrijf aan de grote klok nadat hij ruzie kreeg met een overste en dat met de grote baas wou bespreken, maar wandelen gestuurd werd. Renous, op zijn hart getrapt, zwoer dat hij wraak zou nemen. En zo geschiedde. Ook rancune speelt soms een rol.

Het oude idee dat alleen enkele hooggeplaatste personen toegang hebben tot gevoelige informatie is vandaag achterhaald

De redenen kunnen dus troebel zijn, maar één ding staat vast: in de toekomst zullen er alleen maar meer klokkenluiders zijn, zegt John Blenkinsopp, professor human resources management aan de universiteit van Hull. En de kans is groot dat het ook om gewichtige zaken zal gaan. “Om grote hoeveelheden data naar buiten te brengen, zoals nu, moesten klokkenluiders vroeger haast een truck huren en allerlei dossierkasten uit hun kantoor verslepen. Ze konden dat onmogelijk ongemerkt doen. Mensen die naar buiten kwamen, konden daardoor niet altijd bewijzen wat ze aanklaagden.”

“Vandaag is het veel makkelijker om informatie door te spelen. Het kan perfect anoniem. Wie informatie doorspeelt aan journalisten, weet dat zij een arsenaal aan instrumenten hebben om alles uit te spitten en naar buiten te brengen. Het oude idee dat alleen enkele hooggeplaatste personen toegang hebben tot gevoelige informatie is vandaag achterhaald. Heel veel mensen hebben toegang tot informatie en kunnen die naar buiten brengen. Daarom denk ik dat we in de toekomst alleen maar meer klokkenluiders zullen zien.”

 

Auteur: Dominique Soenens

Journalist gespecialiseerd in economische en socio-economische onderwerpen. Ook gebeten door technologie en privacy. Werkte voor Vacature Magazine en De Morgen en daarvoor als freelance journalist. In mei verscheen zijn boek ‘Lobbying in de Wetstraat’ bij uitgeverij EPO.

Word lid

Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu nog aan 6,66 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books