De onbestemde verontwaardiging over Alexion

1

Een farmaceutisch bedrijf dat kinderlevens in de weegschaal legt om de overheid voor vele miljoenen euro’s te chanteren. De verontwaardiging over de praktijken van Alexion was de voorbije dagen groot. Maar wie verdient eraan en wie is verantwoordelijk? De CEO van het bedrijf? Of de brave huisvader die nietsvermoedend, via een beleggingsfonds van zijn bank investeert in Alexion?

Screenshot website Alexion

Screenshot website Alexion

Bijna twee jaar terug maakte Vlaanderen kennis met Viktor. Het toen zevenjarig jongetje lijdt aan een zeldzame ziekte waarvoor enkel het peperdure geneesmiddel Soliris van het farmaceutisch bedrijf Alexion redding brengt. Een behandeling kost al snel 220.000 euro per jaar. Onbetaalbaar, en dus zou enkel terugbetaling via de ziekteverzekering redding kunnen brengen. De commissie die oordeelt over terugbetaling oordeelde negatief, maar toenmalig minister van Sociale Zaken Laurette Onkelinx (PS) zwichtte voor de druk en stemde in met terugbetaling in ruil voor een (minimale) prijsdaling met 5 procent.

Kort daarna lekte uit dat de druk in de media werd opgevoerd door een communicatiebureau dat werkte in opdracht van Alexion en daarbij de ouders van Viktor schaamteloos voor haar kar spande. Die aanpak leek ook voor de belangenorganisatie van de farmaceutische industrie, Pharma.be een brug te ver. De deontologische code zou geschonden zijn. Maar ondanks de ronkende verklaringen die volgden van toenmalig directeur Leo Neels, maakt Alexion vandaag nog steeds gewoon deel uit van Pharma.be.

Vorige week lekte dan via De Morgen de details van de “deal” die Onkelinx met Alexion maakte uit. Blijkbaar zette het farmabedrijf de minister echt het mes op de keel om een uitzonderlijke deal te maken waarbij, tegen de geplogenheden in, onder meer de prijs per ampul voor onbepaalde tijd werd vastgelegd en “onherzienbaar” is. De kassa rinkelt dus niet alleen, ze zal ook blijven rinkelen.

leven in de weegschaal

Dat een farmaceutisch bedrijf kinderlevens in de weegschaal legt om de geldkraan van de overheid open te wrikken, stootte toen én nu op veel onbegrip en boosheid. Maar die boosheid lijkt nogal onbestemd. Op wie moeten we boos zijn? Want wie of wat is Alexion? Wie verdient er met dank aan dit soort technieken grof geld? Wie draagt de verantwoordelijkheid voor dit soort handelen?

Antoon Vandevelde: vanuit de overheid wordt er weinig druk op de ketel gezet. Integendeel, men wil maar wat graag dit soort bedrijven in ons land houden

“Sinds enige tijd kunnen bedrijven en ondernemingen juridisch verantwoordelijk worden gesteld, bijvoorbeeld bij milieuschade”, zegt professor Antoon Vandevelde van het Centrum voor Economie en Ethiek (KU Leuven). “Voorheen werden personen verantwoordelijk gesteld. Als het gaat om dergelijke belangrijke beslissingen is het aannemelijk dat de CEO de onderhandelingen zelf heeft gevoerd, maar het zou natuurlijk ook de verantwoordelijke voor de marketing kunnen zijn. Zoiets hangt af van de structuur van het bedrijf. Maar dan gaat het natuurlijk om het juridisch aspect. Wellicht stelt zich hier eerder een deontologisch probleem. Men zet het leven van een persoon in bij onderhandelingen.”

Sommige bedrijven hebben wel een ethisch comité dat daarover gaat, maar in de feiten is het belang daarvan heel wisselend. “Heel wat bedrijven hebben een ethisch charter. Sommige bedrijven doen daar ook echt iets mee, maar vaak is het toch gewoon een vorm van marketing”, zegt Antoon Vandevelde. “Ook vanuit de overheid wordt er weinig druk op de ketel gezet. Integendeel, men wil maar wat graag dit soort bedrijven in ons land houden. Ze zorgen voor goed betaalde jobs. Die wil je als overheid niet kwijt. De bedrijven zelf schermen met de zware investeringen die nodig zijn voor dergelijk onderzoek om vervolgens langlopende patenten te bedingen. Die zijn nodig om uit de kosten te komen.”

Een oplossing ligt volgens de Leuvense professor op internationaal niveau. De zoektocht naar wat gemakshalve wordt omschreven als “geneesmiddelen voor de armen” en “weesgeneesmiddelen” (met een heel beperkte afzetmarkt en daarom peperduur), kan niet overgelaten worden aan de klassieke markt. De markt faalt. Ook professor Vandevelde is gewonnen voor het idee van een soort loket bij internationale overheden waar publieke of private instellingen onderzoeksvoorstellen naar dergelijke geneesmiddelen kunnen indienen en daarvoor gefinancierd worden onder de voorwaarde dat er bij positieve onderzoeksresultaten niet gekapitaliseerd wordt via een langdurig patent. “Nu heb je vaak een bedrijf dat het monopolie heeft dankzij een octrooi met daartegenover mensen die het middel nodig hebben. Dat is een klassieke basis voor uitbuiting.”

Aandeelhouders

Maar terug naar de vraag naar de verantwoordelijkheid. Naast directie en raad van bestuur zijn er ook nog de aandeelhouders. Sinds de zaak Viktor in het nieuws kwam, bijna twee jaar geleden, is een aandeel van Alexion in waarde verdubbeld. De aandeelhouders boerden dus bijzonder goed.

Evolutie aandeel Alexion (Beeld: Yahoo Finance)

Evolutie aandeel Alexion (Beeld: Yahoo Finance)

Die aandeelhouders zijn allerlei beleggingsfondsen en investeringsvehikels. Behoorlijk anoniem dus. “Tenzij je opteert voor ethische fondsen weet je niet waarvoor je geld gebruikt wordt”, zegt Antoon Vandevelde. “Banken bieden vaak fondsen aan zodat er aan risicospreiding wordt gedaan. In het beste geval krijg je iets mee over de verhouding obligaties en aandelen, maar niemand die goed weet waar die fondsen precies in participeren.”

Het is perfect mogelijk dat uw bank, terwijl u vloekend op Alexion door de kamer wandelt, met uw centen indirect gewoon investeert in het bedrijf

Het is, anders gezegd, perfect mogelijk dat uw bank, terwijl u vloekend op Alexion door de kamer wandelt, met uw centen indirect gewoon investeert in het bedrijf.

Omgekeerd kan natuurlijk ook. Internationaal zie je activisten aandeelhouder worden in bedrijven om op aandeelhoudersvergaderingen “lastige” vragen te kunnen stellen en invloed uit te oefenen. “Maar daarbij speelt vooral de schandaalgevoeligheid van bedrijven een rol”, zegt Antoon Vandevelde. “Sommige grote bedrijven zoals Coca-Cola of Shell zijn daar gevoelig aan, maar pakweg Picanol dat internationaal weefgetouwen verkoopt, is dat veel minder.”

Concreet

Maar terug naar de oorspronkelijk vraag: op wie moeten we nu boos zijn? De belangrijkste vaststelling is dat het allemaal behoorlijk anoniem blijft. Wat wel concreet is, is dat Alexion Pharma Belgium werd opgericht in februari door de in Nederland gevestigde Alexion Holding BV en door het op belastingparadijs Bermuda gevestigde Alexion Bermuda LP. Het Nederlandse Alexion Holding BV is dan weer van één aandeelhouder: Alexion Delaware Holding, gevestigd in het gelijknamige Amerikaanse “onshore” en vooral heel anonieme belastingparadijs. De dubbel ‘Nederland-Delaware’ is een “klassieke” constructie voor belastingoptimalisatie, ook gebruikt door onder meer Apple.

Net zoals bijvoorbeeld Total dat doet, wordt er ook in de farmaceutische industrie vaak gebruik gemaakt van een systeem waarbij een lokale vestiging haar geneesmiddelen aankoopt aan een te hoge prijs bij een moederbedrijf dat gevestigd is op een belastingparadijs. Op die manier maakt de lokale vestiging nauwelijks winst die moet belast worden en stroomt het geld naar het belastingparadijs.

De raad van bestuur van Alexion Pharma Belgium wordt bevolkt door Amerikanen, Nederlanders en Zwitsers: Jeff Fryer, Michael Greco Jr, Johan Ruijter, Pierre Deveque en Jorge Badia Campos. De drie grootste aandeelhouders van Alexion zijn: Capitol Research Global Investors, Fidelity Management and Research Group (11,1%) en T.Rowe Price Association (10,1%). Internationaal wordt Alexion geleid door een uitgebreid managementteam onder leiding van oprichter Leonard ‘Lenny’ Bell. Hij bezit vandaag nog ruim 1 procent van de aandelen van zijn bedrijf.

Auteur: Tom Cochez

Licentiaat criminologie. Werkte van 1997 tot 2008 voor De Morgen. Hij volgde er vooral gezondheidszorg, sociale zaken en milieu en verdiepte zich in de politieke partijen Vlaams Belang en Groen. In 2008 koos hij ervoor om opnieuw op freelance basis te werken onder meer ook voor Knack en Humo. Een jaar later stond hij mee aan de wieg van De Werktitel, het latere Apache.be. Vandaag werkt hij als redacteur en coördinator.

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books