De weg naar een meer participatieve besluitvorming

1

De Vlaamse regering en het Vlaams Parlement werken aan een rits aanbevelingen zodat de procedure voor grote infrastructuurwerken in Vlaanderen sneller en efficiënter kan. De Vlaamse politiek schiet in actie na een aantal bestuurlijke debacles, zoals het Antwerpse Oosterweeldossier. In sommige politieke kringen heerst de overtuiging dat burgers en middenveld de projecten vertragen. Niet zo vindt een aantal organisaties in een pleidooi voor net meer participatieve besluitvorming.

Door De Wakkere Burger, Netwerk Participatie, Bond Beter Leefmilieu, Stichting Lodewijk de Raet, stRaten-generaal, Bral, Natuurpunt, Gov2u, Stichting voor Toekomstige Generaties, Antwerpen aan ’t Woord, Red de Voorkempen, Groene Gordel Front in Brugge & ommeland, Bosdichters Lappersfort Poets Society

Echte betrokkenheid begint veel vroeger: bij de probleemanalyse en verkenning van de verschillende alternatieve oplossingen

Wij kiezen voor een andere benadering: wie tijdig en op de juiste manier investeert in betrokkenheid van burger en middenveld investeert tegelijk in kwaliteit, draagvlak en rechtszekerheid voor de uiteindelijke beslissingen.

We zijn ervan overtuigd dat het zinloos is om tijdens de evaluatie van de bestaande regelgeving te eng te focussen op de formele (inspraak-)procedures. Die procedures vormen slechts de finale fase van een veel langer en breder proces. Al te vaak stapt de overheid in deze eindfase met bijna volledig afgewerkte plannen of denkpistes naar de burger.

Echte betrokkenheid begint veel vroeger: bij de probleemanalyse en bij de verkenning van de verschillende alternatieve oplossingen. Dus nog voor een plan in zijn definitieve vorm wordt gegoten.

Onze organisaties zijn regelmatig betrokken bij participatieprocessen. Vanuit die expertise vragen we aandacht voor een aantal kwaliteitseisen bij de organisatie van participatie. Dat lijkt ons een veel zinvollere denkoefening dan sleutelwerk aan de bestaande goedkeurings- of vergunningsprocedures.

Inspraak komt vaak te laat

Beleid maak je samen. De inbreng van alle betrokkenen moet dan ook mogelijk zijn op alle relevante momenten binnen de beleidscyclus. Nu komt de inspraak, zoals gezegd, vaak te laat – in de fase net voor een eindbeslissing, wanneer de plannen zo goed als afgewerkt zijn. Een participatieproces start in het begin van de besluitvorming, loopt door in de onderzoeksfase en eindigt na de realisatie van het project, in de evaluatiefase.

Dat gehele participatieproces moet een inclusief karakter hebben: alle relevante maatschappelijke groepen moeten een echte kans krijgen om hun inbreng te hebben. Anders ontbreekt het brede en diverse draagvlak voor beslissingen in het algemeen belang.

Nood aan adequate organisatie

Idealiter gaat het om een open proces waarvan op voorhand de uitkomst nog niet vastligt

De kansen op een succesvol participatieproces maximaliseer je door een adequate organisatie. Een goede planning en een deskundige procesbegeleiding zijn daarvan slechts twee aspecten. Informatie voor de burger is een ander element. Die burgers, samen met alle andere maatschappelijke partijen, moeten kunnen rekenen op actuele, correcte en begrijpbare informatie.

De spelregels van het participatieproces moeten ook transparant zijn voor alle betrokkenen. De inbreng van alle participanten moet een duidelijk en nuttig doel hebben. Of anders gezegd: de overheid fietst niet zomaar om de mening van de insprekers heen. Idealiter gaat het om een open proces waarvan op voorhand de uitkomst nog niet vastligt. De participanten moeten duidelijk aanvoelen dat ze hun zeg kunnen doen, dat het beleid hun inbreng waardeert en ernstig neemt.

Het is belangrijk dat alle partijen luisteren naar nieuwe ideeën – zowel overheid als participanten – en die nieuwe informatie verwerken tot een kwalitatief voorstel. Leren participeren, ook dat is een uitdaging op weg naar een meer participatieve maatschappij.

Het duurzaam beheer van de Schelde is een voorbeeld van hoe het wel moet (foto: Erf-goed.be)

Het duurzaam beheer van de Schelde is een voorbeeld van hoe het wel moet (foto: Erf-goed.be)

Investeer in de mensen

De overheid moet de actieve betrokkenheid van burgers en maatschappelijke partijen doordacht inplannen in het volledige beslissingsproces. Dat wordt het best via een decreet gegarandeerd. Daarin kan men vastleggen dat de overheid eerst een aantal stappen moet zetten om alle relevante groepen te betrekken voor ze van start kan gaan met de goedkeuringsprocedure. Dat vormt een opstap naar een spontane open bestuurscultuur. Deze regelgeving moet niet noodzakelijk alle details van deze procesarchitectuur vastleggen, maar wel een aantal basisprincipes:

Zorg voor een goede actor-analyse. Voor de ontwikkeling van een beleid in samenspraak is het noodzakelijk om een goed beeld te hebben van welke groepen er uitgenodigd moeten worden rond de overlegtafel. Voor sommige groepen zal een extra inspanning gedaan moeten worden. Dat betekent concreet dat de overheid actief op zoek moet naar moeilijker bereikbare doelgroepen. Dat moet een breed, divers draagvlak en een open proces garanderen.

De gehele besluitvorming vertrekt van een gedragen probleemstelling. Want ook dat is voor ons een belangrijk uitgangspunt. Laat de burgers en andere maatschappelijke partijen ook participeren in de analyse van het probleem zelf. Investeer indien nodig in extra onderzoekswerk op verzoek van de participanten.

De manier waarop de laatste jaren wordt gewerkt omtrent het duurzame beheer van de Schelde kan als een voorbeeld dienen. Een eenzijdige benadering van een verdieping van deze rivier werd ingeruild voor een integrale langetermijnsvisie voor het Schelde-estuarium. Die visie kwam tot stand in samenspraak met alle relevante actoren en vormt nu de leidraad voor alle belangrijke ingrepen in de toekomst.

Geef ruimte voor alternatieven

Geef ruimte en tijd om actief mee te denken over het ontwikkelen en afwegen van alternatieve oplossingen. Overheden moeten dus niet één oplossing voorstellen en daar hardnekkig aan vasthouden. Eerst de verschillende opties op tafel leggen en ze vanuit verschillende perspectieven onderzoeken, geeft meer uitzicht op een goede en stevig onderbouwde uitkomst. Een uitkomst die bovendien op een breder maatschappelijk draagvlak zal steunen.

Zo bereidt NIRAS, dat de radioactieve afvalstoffen beheert in ons land, een principebeslissing voor die de krijtlijnen uitzet voor opslag en verwerking van dat nucleaire afval. Hoewel NIRAS een duidelijke voorkeursoplossing heeft, nam ze toch alternatieve oplossingen op in haar Afvalplan, waarvan de inhoud in verschillende stappen besproken wordt met experts, stakeholders en burgers.

Voorzie ruimte voor degelijke procesbegeleiding. En dat is meer dan communicatie die uitsluitend een positief beeld moet ophangen van een bepaald project. Zorg ook voor inhoudelijke ondersteuning. Alle participanten hebben nood aan voldoende inzicht.

Participatie ook na principebeslissing

Het participatieproces loopt door na het nemen van de finale principebeslissing: de betrokkenheid van burgers is evenzeer nuttig bij de verdere uitwerking, permanente evaluatie en eventuele bijsturing van de plannen en werken.

Koester de inbreng van alle maatschappelijke partijen, inclusief individuele burgers. Doe concrete inspanningen om hen te betrekken en te ondersteunen. Voorzie dus ruimte voor degelijke procesbegeleiding.

En dat is meer dan investeren in communicatie die uitsluitend een positief beeld moet ophangen van een bepaald project. Zorg ook voor inhoudelijke ondersteuning: duidelijke rapporten, bijkomend studiewerk, deskundige toelichting,… Alle participanten hebben nood aan voldoende inzicht in de materie die op tafel ligt.

“Inspraak zonder inzicht leidt immers tot uitspraken zonder uitzicht”, is ondertussen een klassieke wijsheid.

Actievere rol overheid

Tot slot. Ook de overheid moet nadenken over haar eigen rol. Belangrijke beslissingen besteedt zij beter niet uit aan verzelfstandigde, technocratische instellingen (zoals BAM in het Oosterweeldossier) . Laat onze volksvertegenwoordigers in parlementen en gemeenteraden zelf in alle transparantie het debat voeren over maatschappelijk belangrijke investeringen en dat in samenspraak met alle betrokken maatschappelijke partijen.

De Wakkere Burger, Netwerk Participatie, Bond Beter Leefmilieu, Stichting Lodewijk de Raet, stRaten-generaal, Bral, Natuurpunt, Gov2u, Stichting voor Toekomstige Generaties, Antwerpen aan ’t Woord, Red de Voorkempen, Groene Gordel Front in Brugge & ommeland, Bosdichters Lappersfort Poets Society

Auteur: Redactie Apache

Apache is gegroeid uit De Werktitel, de eerste Vlaamse blog geschreven door professionele journalisten. De Werktitel zag op 14 oktober 2009 het levenslicht, Apache nam op 24 februari 2010 zijn plaats in. Maar het werk startte al in het voorjaar van 2009, toen een aantal journalisten de koppen bij elkaar staken en beslisten om zich in een avontuur te storten. Omdat degelijke, ongebonden journalistiek nodig is.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid