Hartje zomer, en dus lijkt dit land tijdelijk nog wat dieper weggezonken in het immobilisme dat ons ondertussen zo vertrouwd is. Lijkt, want terwijl het land van een langgerekte siesta geniet, timmeren preformateur Elio Di Rupo en ex-informateur Bart De Wever even naarstig als discreet verder aan een coalitie. Paul Huybrechts, auteur van een van de knapste opiniestukken over die kwestie, geeft in een gesprek met Apache blijk van groot vertrouwen in een goede afloop. ‘Wat Bart De Wever en Elio Di Rupo met elkaar verbindt, is dat ze minder dan ooit de vrijheid hebben om te mislukken.’

Door Jeroen de Preter en Georges Timmerman

Beginnen we met een kleine flashback, terug naar de dagen na de verkiezingen die een op het eerste gezicht onmogelijk resultaat opleverden: N-VA en PS waren de grote triomfators. Water en vuur, maar tot elkaar gedoemd. Hoe zou dat ooit kunnen lukken?

De toon van de politieke commentaren varieerde in die dagen van ronduit pessimistisch tot zeer voorzichtig optimistisch.

Eén politieke analyse valt uit de toon omdat ze, behalve zeer doorwrocht, ook onbeschaamd optimistisch is. De auteur van de analyse is Paul Huybrechts, in het dagelijkse leven voorzitter van de Vlaamse Federatie van Beleggingsclubs en Beleggers. Huybrechts betoogde enkele dagen na de verkiezingen in De Morgen dat die “onmogelijke uitslag” ons net wel eens van dat ellendige immobilisme zou kunnen verlossen.

Hij baseerde zich daarvoor op een geschiedenis die hij goed kent: Huybrechts is de biograaf van Hugo Schiltz. Volgens zijn biograaf was Schiltz een van de weinigen die begreep dat een alliantie van Vlaams rechts met Franstalig links de enige manier is om in dit land effectief aan politiek te doen. Zo ging Schiltz in de jaren zeventig onder meer praten met André Cools, berucht socialistisch voorman én Waals-nationalist. Een beetje kort door de bocht zou je kunnen stellen dat onze huidige gewesten zonder die gesprekken nooit hadden bestaan.

Terug naar het nu, want de N-VA van Bart De Wever is natuurlijk niet de VU van Hugo Schiltz. Zo is die N-VA een stuk rechtser dan vroeger de op sommige vlakken behoorlijk progressieve VU. Het water is bijgevolg diep, maar is het dieper dan toen? Huybrechts denkt van niet. “Die linkse stroming binnen de VU zal de zaak destijds ongetwijfeld vooruit geholpen hebben”, zegt hij, “maar ik betwijfel of die progressieve kenmerken van de VU wel essentieel waren toen. Je mag niet vergeten dat de PS midden jaren zeventig nog een pak linkser en radicaler was dan de PS vandaag. In die zin was het in die tijd allicht even moeilijk om bruggen te bouwen. Toch zijn ze erin geslaagd.”

Om een brug te bouwen moet je toch minstens één gemeenschappelijk uitgangspunt hebben. Hebben N-VA en PS er zo één?

Paul Huybrechts: “Alles is politiek, ook optimisme en pessimisme. Ik ben optimistisch – was dat geen morele plicht? – en ik poneer dus dat Di Rupo en De Wever inderdaad een gemeenschappelijk uitgangspunt hebben, zo niet een positief dan in ieder geval een negatief. Wat Bart De Wever en Elio Di Rupo met elkaar verbindt is dat ze, minder dan ooit, de vrijheid hebben om te mislukken. Een mislukking betekent dat de financiële markten onmiddellijk de waarde van het Belgisch overheidspapier zullen doen zakken, waardoor de rente zal stijgen naar 4 tot 5 procent (tegenover 2 tot 3 procent nu, JdP/GT). Met een uitstaande overheidsschuld van 100 procent van het bnp tikt dat snel aan. Di Rupo en De Wever weten dat dat kan en ook zal gebeuren, en dat het ook zeer snel zal gebeuren.

“Ik las gisteren dat een Chinees ratingbureau dat hier – voorlopig – nog niet te serieus wordt genomen ons land nu al bij Italië, Portugal en Spanje heeft ondergebracht. Andere agentschappen zullen niet veel nodig hebben om te volgen. Het is ook met zoveel woorden gezegd in een recente commentaar van Nouriel Roubini, een van de weinige economisten die tijdig voor de financiële crisis waarschuwde: The incertain political landscape in Belguim in conjunction with Europe’s third highest debt-to-GDP-ration (after that of Italy and Greece), has turned Belgium into the first ‘core’ eurozone country to register on investor’s radar screens as a potential sovereign debt problem. België, met misschien een relatief grote schuld, blijft als kleine obligatiemarkt een makkelijk slachtoffer. Als je dat short – verkoopt dus – heb je altijd prijs, want je kunt de verkochte effecten goedkoper terugkopen.

“Ik geef toe dat dat een heel ander uitgangspunt is dan dat van Schiltz en Cools eind jaren zeventig en dat van Guy Spitaels en Schiltz eind jaren tachtig. De urgentie was daar van meer binnenlandse aard. Intussen is de wereld geglobaliseerd. Ik heb daar nog maar weinig reflectie over gezien, maar het komt erop neer dat landen die op de kapitaalmarkt geld willen ophalen, het institutioneel minder dan ooit al te bont mogen maken. Ik zeg niet dat dat positief is, ik stel het gewoon vast.”

Gelooft u dat De Wever in staat is om dat staatsbelang te laten primeren boven het partijbelang? Het voorbeeld van Schiltz zal hem toch geleerd hebben dat compromisbereidheid niet de grootste kwaliteit van de Vlaams-nationalisten is?

“Ik denk dat de Vlaamse beweging en de Vlaamse media vandaag matuurder zijn dan toen en ook wel begrepen hebben dat dit geen tijd is voor bekrompen radicalisme. De Wever heeft bovendien veel krediet bij wat overblijft van de Vlaamse beweging, wellicht meer dan Schiltz. Die beweging weet allicht ook wel dat De Wever hier niet als een triomferende Albert I uit de Eerste Wereldoorlog kan stappen. Hij zal water bij de wijn moeten doen.

“Wat De Wever zelf betreft: als hij in het verleden al niet omringd was door mensen die hem vertelden hoe ernstig de situatie is, dan is hij het vandaag zeker. Ik twijfel er niet aan dat ook Di Rupo van dat besef doordrongen is. Dus geloof ik dat we hieruit gaan komen. Een aantal heilige koeien zal geslacht worden, en vervolgens zal men doen wat gedaan moet worden en wat onvermijdelijk is. Misschien moeten politici het onvermijdelijke wel aanvaardbaar en draaglijk maken. Dat is een gedachte die Edmund Burke, De Wevers filosoof, zou liggen.”

Stel dat De Wever inderdaad slaagt en er een verregaande staatshervorming komt. Heeft hij zich dan niet meteen ook ontdaan van de belangrijkste bestaansreden van zijn partij?

“Dat denk ik niet. Er speelt namelijk nog iets anders, iets waar nog niet zo veel over gesproken of nagedacht is. Op dit ogenblik zal het even niet zijn grootste prioriteit zijn, maar ik verwacht dat de denker De Wever zijn partij de komende jaren een veel bredere levensbeschouwelijke grondslag zal geven dan alleen maar de Vlaams-nationalistische.

“Het potentieel van het onderliggende gedachtegoed van Bart De Wever wordt volgens mij door velen onderschat. Zoals bekend steekt De Wever zijn sympathie niet weg voor de geschriften van Edmund Burke, een filosoof die een uitgesproken tegenstander was van de Franse Revolutie en bij uitbreiding van de hele Verlichting. Wat De Wever uit die geschriften heeft onthouden, is dat er sleet zit op veel stromingen die uit de Verlichting zijn voortgekomen en uitgaan van de maakbaarheid van de samenleving, zoals het liberalisme en het socialisme. Uiteindelijk is dat best legitiem. Waarom zou je een gedachtegoed dat al in 1789 de wereld is ingestuurd vandaag niet fundamenteel en radicaal mogen bevragen? Misschien verbergt het obscurantisme meer licht dan we denken.

“Voorlopig staat dat allemaal nog in zijn kinderschoenen, maar ik ga er wel van uit dat de N-VA intussen de middelen heeft om een aantal mensen vrij te maken die die ideeën verder kunnen ontwikkelen tot een gedachtegoed waar je een partij op kunt bouwen. In die optiek is het ook bijzonder interessant om in het oog te houden wat de CD&V gaat doen. Bart Maddens heeft er in een opiniestuk in De Tijd onlangs op gewezen dat De Wever en huidig CD&V-voorzitter Wouter Beke al in 2004 samen een artikel hebben geschreven over wat hen met elkaar verbond. Dat ging over veel meer dan alleen maar het Vlaams-nationalisme. Het zou wel eens kunnen dat De Wever zijn partij op die ideologische raakvlakken gaat bouwen.”

De Wever zal de CD&V in elk geval nodig hebben voor zijn staatshervorming. Gelooft u dat die partij hem zal helpen om te slagen op het punt waar Yves Leterme, Herman Van Rompuy en Jean-Luc Dehaene gefaald hebben?

“Het zou een beetje crimineel zijn mocht men zich, in het licht van de financiële en econmische crisis die we nu kennen, tot dat soort kortzichtige partijpolitieke spelletjes laten verleiden. Nee, zover ik de CD&V een beetje ken, geloof ik niet dat ze dat zullen doen. Ze zullen daar ook wel beseffen dat de problemen waar dit land voor staat die van de eigen partij overstijgen. Ik denk dat er binnen de CD&V een consensus bestaat over een constructieve deelname aan de volgende regering.”

Kan De Wever het maken om zelf niet in die regering te gaan zitten?

“Dat zou onaanvaardbaar zijn voor alle politieke partijen. Dan is het gesprek onmiddellijk gedaan.”

Er zijn nochtans aanwijzingen dat hij tussen de formatiegesprekken door ook nog de strijd met Patrick Janssens om het Antwerpse burgemeesterschap aan het voeren is. Zo ontstaat de indruk dat de N-VA alsnog probeert om Janssens in het zand te doen bijten in het voor hem zo wezenlijke dossier van de Lange Wapper.

“Ik geloof niet dat ze bij de N-VA zo dom zullen zijn. De N-VA heeft zich in dit dossier altijd erg opportunistisch opgesteld. In het verleden zijn ze heus niet altijd zo radicaal voor die brug geweest als nu wordt voorgewend. Het is voor niemand geloofwaardig om nu plots de grote kampioen van de Lange Wapper te spelen.

“Ik geloof ook niet dat De Wever nu al het burgemeesterschap in 2012 ambieert. Het is iets wat hij over twintig jaar nog kan worden. Ik weet wel: die tweespalt tussen Antwerps burgemeesterschap en de nationale politiek heeft ook in de carrière van Schiltz altijd gespeeld. (lacht) Blijkbaar is dat voor Antwerpenaren het allerhoogste. Maar toch: ik ga ervan uit dat De Wever beseft dat de prioriteiten vandaag elders liggen en dat hij zich op dit ogenblik zo’n Antwerps chauvinisme niet kan veroorloven.”

Over naar die prioriteiten dan. Ons land moet volgens het planbureau 22 miljard euro besparen. Hoe gaan we dat doen, zonder een klimaat te creëren waarin mensen hun geld massaal gaan oppotten en de economie bijgevolg helemaal stilvalt?

“Het allereerste wat de nieuwe regering moet doen, is het vertrouwen herstellen. Dat is absoluut prioritair. We hebben zo snel mogelijk nood aan een regering die vertrouwen wekt en aangeeft – desnoods zelfs in de grondwet verankert – dat ze het land de komende vier en het liefst zelfs acht jaar netjes zal besturen. Als je erin slaagt om de financiële wereld daarvan te overtuigen, krijg je lage rente en kansen op reële groei. In zo’n klimaat gaan mensen opnieuw van het kortetermijndenken afstappen en redeneren van: oké, het ziet er toch naar uit dat het hier voor een langere tijd een serieus, veilig, stabiel en rechtvaardig land zal blijven. Ze zullen opnieuw durven te investeren.

“Als er weer vertrouwen is, zullen beleggers ook weer in aandelen durven stappen en risico’s durven dragen. Mensen zullen ook weer een café durven opstarten en daarvoor een lening aangaan. Ze zullen denken: de daken zullen altijd wel lekken, maar ik ga ondernemen, ik geloof erin… Dat is een klimaat waarin een economie gedijt. Alleen zo krijg je groei van, in het beste geval, 2 procent. Daarvan moeten we 1 procent aanwenden om de problemen van het verleden niet al te bruusk op te ruimen.”

Excuses, maar ‘het vertrouwen herstellen’ klinkt als beleidsadvies wel heel erg vaag.

“(zucht) Ik weet het, en toch is het de enige weg. In de jaren negentig, onder Dehaene, zijn we daar trouwens wel in geslaagd. Hij heeft toen het Globaal Plan uitgetekend, uitzicht verschaft op de afbouw van onze schuld en zo een klimaat van vertrouwen gecreëerd. We hebben vandaag absoluut nood aan politici van het kaliber Dehaene, al werd die toen natuurlijk wel geholpen door het perspectief op de euro.

“Ik ben er trouwens van overtuigd dat we opnieuw in een Europese stroomversnelling terecht zullen komen. De komende jaren zullen we meer en meer op Europees vlak organiseren. Het toezicht op de financiële markten bijvorbeeld, maar zeker ook het toezicht op begrotingen – een bevoegdheid die zich nu nog in het hart van de werking van de lidstaten situeert.

“Hetzelfde zie ik ook gebeuren voor sociale zekerheid en de pensioenen. Europa heeft net een groenboek klaar waarin gepleit wordt voor een koppeling van de pensioenleeftijd aan de levensverwachting. Europa zal dat binnenkort opleggen, kwestie van het probleem te depolitiseren in de verschillende lidstaten. Die eis is overigens ook de redelijkheid zelve. Het kan niet langer dat we dertig tot soms veertig jaar op de rug van onze medeburgers leven. Iedereen kan begrijpen dat zoiets absoluut asociaal is, maar blijkbaar lukt het niet om dat besef te laten doordringen in de verschillende lidstaten. Laat Europa die regel dus maar opleggen.

“Op de avond van de verkiezingen stond op de tribune van de N-VA een Europese vlag. Ik hoop dat die vlag daar niet toevallig stond, maar de uitdrukking was van het besef dat we naar een Europese stroomversnelling gaan en eigenlijk de beste leerling van Europa moeten worden.”

U sprak daarnet de hoop uit dat beleggers binnenkort weer risico’s zullen durven te nemen. Zijn het niet net die risico’s die de wereld in deze crisis hebben gestort?

“Die slechte reputatie van de beleggers heeft alles te maken met een zeker niet onbelangrijk segment van de financiële markten dat speculeert tegen zwakke partijen, zoals Griekenland. Je kunt proberen dat te verbieden, maar ik vrees dat dat heel erg moeilijk is. Ik denk dat je vooral, als land of bedrijf, moet vermijden dat je in het vizier komt van die roedel hongerige wolven. Begin vooral niet te hinken, want dan ben je de klos.”

Wie zijn dat, die wolven?

“Je moet ze zoeken in enkele duizenden tradingzalen die zo uitgerust zijn dat ze aan high-frequency trading kunnen doen. Dat gaat over machines die opgesteld zijn in de buurt van de beurscomputers en die circa 3.000 orders per seconde kunnen uitvoeren. Geef een parameter in verband met België in en de machines beginnen geld te verdienen. De machines, niet vijanden met een gezicht. Je kunt proberen een belasting te heffen op die financiële transacties, en dat zou geweldig veel kunnen opleveren, maar ik geloof niet dat de praktijk daarmee zou verdwijnen. Tachtig procent van de traders die dat doen, zijn in handen van een vijftal grote spelers. Hun lobbykracht is enorm, en hun handel en wandel zijn bijzonder moeilijk te traceren.

“Bovendien vergeten we weleens dat zoiets absoluut niet nieuw is. In de jaren zeventig had je de ‘gnomen van Zürich’, Zwitserse bankiers die tegen de Belgische frank speculeerden. België had toen, net voor de devaluatie van 1982, effectief een serieus probleem, en dus werden er posities ingenomen tegen de Belgische frank. Het verschil met vroeger is dat men nu beschikt over uiterst krachtige computers. Als die morgen beslissen om posities in te nemen tegenover het Belgisch staatspapier, dan treedt een machine in werking met een verwerkingskracht die duizend keer groter is dan toen. Wat we nu wel hebben, is de Europese Centrale Bank. Die zal in zo’n geval naar voren treden om de aanval op te vangen, zoals ze dat heeft gedaan voor Griekenland. Tot die bank het niet maar kan natuurlijk…

“Is dat immoreel? Wat hier gebeurt, is in wezen net hetzelfde als wat er in de jungle gebeurt. Jammer voor die manke zebra, maar de sterkste overleeft. Zo zat en zit de wereld in elkaar. Ik heb hem niet geschapen.

“Uiteindelijk vind ik niet dat beleggers en aandeelhouders die slechte reputatie verdienen. Je mag niet vergeten dat de aandeelhouders de jongste elf jaar gemiddeld niets hebben verdiend. In tegendeel, ze hebben 10 tot 30 procent verloren…”

Beleggen is eigenlijk een vorm van filantropie?

“(lacht) Zo kun je het stellen.”

Zou het ook niet kunnen dat door dat uitblijven van enig rendement voor ‘gewone’ beleggers de kapitalen zich verplaatst hebben naar meer speculatieve en dus gevaarlijkere investeringen?

“Zeer zeker. Het feit dat de aandelen zo slecht presteerden, heeft de particuliere, maar vooral institutionele beleggers ertoe aangezet om nieuwe wegen te zoeken. Daarom zijn er meer risicovolle producten bedacht en gekocht die wél nog hoge rendementen konden bieden, zoals de CDO’s (soort obligatie die verantwoordelijk wordt geacht voor de wereldwijde crisis, JdP/GT).

“Als je naar de lange cyclus van aandelen kijkt, heb je vanaf de late jaren zeventig tot ‘99 wat ze noemen een stierenmarkt gehad. Je had weleens incidenten, maar het was meestal prijs. Ik kan ervan meespreken. (lacht) Maar sinds de millenniumwissel zitten we in wat we noemen een berenmarkt, een markt waar per saldo geen geld in te verdienen is. Als je nog geld wilt verdienen, zul je wat meer moet traden, wat vaker in-en uitstappen, kortom: actiever zijn. Je kunt daar allerlei bezwaren tegen inbrengen, maar het punt is dat elke economie, ook de Belgische, dat risicokapitaal absoluut nodig heeft. Per slot van rekening wordt groei gemaakt door bedrijven, en die bedrijven moeten voldoende gefinancierd worden. Risicokapitaal is daarin nu eenmaal een sleutelcomponent.

“Dus ja, ik vind dat we de handel in aandelen moeten bevorderen, en spaarders tot het risico moeten aanzetten, zij het met beperkingen tot een zekere hoogte. Om overdreven speculatie tegen te gaan kun je van overheidswege bijvoorbeeld wel loyauteit bevorderen. De overheid kan bijvoorbeeld beslissen om de dividenden minder te belasten als ze worden uitgekeerd aan aandeelhouders die pakweg twee jaar loyaal gebleven zijn. In Frankrijk bestaat dat systeem van loyaliteitsdividenden al bij L’Oréal en Air Liquide. Noem het gerust duurzaam beleggen, ja. Het is een manier om de aandeelhouder weer te herstellen in zijn traditionele en bijzonder nuttige rol: niet die van speculant, maar die van kapitaalverschaffer.”