Het S.M.A.K. pakt dezer dagen breed uit met zijn retrospectieve van Koen van den Broek. Zo breed dat er nogal wat schaduw dreigt te vallen over een andere retrospectieve die parallel in hetzelfde museum te zien is. Onder de noemer Leaving Traces worden namelijk drie sleutelwerken gepresenteerd uit het oeuvre van de Nederlandse kunstenaar Loek Grootjans.

Door Christophe Van Eecke

In 'The Final Remains' is de kunstenaar aanwezig bij ontstentenis: hij is er en hij is er niet. De kunstenaar stelt de installatie samen, maar is er tegelijk in aanwezig door zijn sporen na te laten.

Het oeuvre van Grootjans is doordrongen van een speelse systematiciteit. Hij liet in 1988 van zich spreken door een extreem experiment waarbij hij zich gedurende een maand liet opsluiten in een donkere ruimte. De lichteffecten die hij waarnam toen zijn ogen daarna weer aan licht werden blootgesteld, inspireerden hem tot een reeks monochrome schilderijen. Teleurgesteld over de vaak simplistische reactie van het publiek op zijn werk stichtte Grootjans in 1998 de Foundation for the benefit of the aspiration and the understanding of context in een poging om zijn eigen werk een kader te bieden. Sindsdien heeft hij tientallen projecten gerealiseerd die allemaal binnen de Foundation zijn ondergebracht als een specifiek ‘departement’.

Autoritaire politiek

Het S.M.A.K. heeft drie ruimtes, waaronder een grote bovenzaal, gevuld met drie sleutelwerken uit die Foundation. Centraal in de tentoonstelling staat The Good Care Department (2001), een werk dat geïnspireerd is op een propagandaposter van Silvio Berlusconi waarop te lezen stond: ‘Who takes good care of himself, takes good care of those who choose him.’ Het werk is een gigantische wandinstallatie waarbij tientallen tekstborden in een pijlschema op de muur zijn aangebracht. Elk bord bevat een slogan of zin die met het woord ‘Who’ begint. Een systeem van pijlen verbindt de zinnen met elkaar om er onderlinge verbanden tussen te suggereren. De zinnen hebben vaak een kritisch karakter en vormen als het ware een commentaar op de uitspraak van Berlusconi. Tegelijk roepen ze vragen op over sociale mechanismen, verrechtsing en autoritaire politiek.

De twee andere werken die het S.M.A.K. selecteerde, zijn onderling sterk verbonden en hebben ondanks hun omvang een veel intiemer project dan het ambitieuze Good Care Department. Beide werken spelen met de lichamelijkheid en de aanwezigheid van de kunstenaar. Voor The Remembering Department, dat voor het eerst werd opgesteld in De Beyerd (Breda) in 2001, bouwde Grootjans de wandrekken van een kunstenaarsatelier na waarop objecten werden geplaatst. Vervolgens werd de ruimte hermetisch afgesloten en volgespoten met stof dat de kunstenaar jarenlang had verzameld in zijn atelier. Tenslotte werden de objecten weer weggenomen en werd de vloer schoongeveegd. Wat blijft, zijn de contouren van de werkinstrumenten van de kunstenaar in het stof.

Sublieme ironie

'The Good Care Department' is gebaseerd op een slogan van Silvio Berlusconi: 'Who takes good care of himself, takes good care of those who choose him.'

The Final Remains of a contemporary monochrome Painter voert deze sporenlogica nog verder door. In 1998 ontruimde Grootjans zijn atelier, waarin hij aan zijn monochrome doeken had gewerkt. Ieder verfspatje werd van de vloer geschraapt, maar ook andere, meer organische sporen van zijn kunstenaarschap werden verzameld in petrischaaltjes en gecatalogiseerd. Het resultaat is een kabinet van kleine schaaltjes die men door vergrotende lenzen moet bekijken en die allerhande sporen van de kunstenaar en zijn activiteit bevatten, van nagels over zweet en haren tot sperma en excrementen. Elk schaaltje is voorzien van een begeleidende fiche waarop in detail wordt gespecificeerd wat er te zien is en waarop soms met sublieme ironie wordt vermeld waar, wanneer (tot op het uur precies) en in wiens aanwezigheid bepaalde stoffen werden ‘geoogst’.

The Final Remains is een prachtig staaltje forensische kunst. Het stelt onder meer de vraag naar de aanwezigheid van een kunstenaar in een werk. Wat maakt bijvoorbeeld een Rubens een Rubens? In welke zin is Michelangelo ‘aanwezig’ in krijt- of potloodlijnen die door zijn hand zijn getrokken? In The Final Remains is de kunstenaar aanwezig bij ontstentenis: hij is er en hij is er niet. De kunstenaar stelt de installatie samen, maar is er tegelijk in aanwezig door zijn sporen na te laten. Die sporen zijn echter niet zozeer sporen van de creatie van het huidige kunstwerk, maar van de arbeid van de werken die voorafgaand in het ontmantelde atelier werden gemaakt. De presentatie van die verdwijntruc van de kunstenaar als materieel gegeven gebeurt met lichte en sprankelende ironie.

Fetisjistisch onderzoek

'The Remembering Department': de contouren van de werkinstrumenten van de kunstenaar die overblijven in het stof.

Uiteindelijk is The Final Remains dan ook meer dan een vraag naar de aanwezigheid van de kunstenaar. Het werk is ook een uitermate fetisjistisch onderzoek naar lichamelijkheid. Het is niet toevallig dat een groot aantal schaaltjes organische sporen bevatten van lichaamsafscheidingen. Als een sporenzoeker heeft Grootjans als het ware een catalogus van de auto-erotiek samengesteld, waarbij hij het publiek uitnodigt om de intiemste details van zijn eigen lichaam onder een loupe te bekijken. Hierdoor laat het werk meerdere interpretaties toe: van een fenomenologie van het lichaam tot een marxistische analyse van arbeid. Maar tegelijk is het ook een proeve van niet-obscene en hilarisch forensische pornografie: de ultieme sublimatie.