Het nakende afscheid van kardinaal Godfried Danneels als aartsbisschop van Mechelen-Brussel en metropoliet van de Belgische kerkprovincie gaat niet onopgemerkt voorbij. Nagenoeg iedere publicatie probeert de man te strikken voor een afscheidsinterview. Terwijl zelfs vrijzinnige opiniemakers de intellectueel Danneels prijzen voor zijn scherpe geest gaat België plat voor het interviewboek In gesprek met kardinaal Danneels. Dat er in het buitenland met scherp wordt geschoten op onze kardinaal, daar schrikken we van op. Houdt dan niet iederéén van Danneels?

Door Christophe Van Eecke

Iedereen houdt van de kardinaal. Toen In gesprek met Kardinaal Danneels, neergepend door Jan Becaus en Christian Laporte, aan de pers werd voorgesteld, getuigde een glunderende Becaus dat het bijna onmogelijk is om het met Danneels oneens te zijn en schoof Herman Van Rompuy (CD&V) naast de kardinaal aan om hem voor het oog van de wereld lof toe te zwaaien. Dergelijk theater is symptomatisch voor de manier waarop kardinaal Danneels bijna een vorm van folklore is geworden, een simpele man van het volk die goed pakt op televisie en door iedereen aardig wordt gevonden wegens zijn zalvende aard. Het is een beeld dat al te zelden met kritische blik onderuit wordt gehaald. Tot het verschijnen van zo’n interviewboek plots gelegenheid biedt om een en ander in perspectief te plaatsen.

Minzaam

Zijn minzame en goedmoedige imago wordt door de kardinaal zelf graag gecultiveerd, wat in eerste instantie blijkt uit de vaak zeer volkse manier om zich uit te drukken

Ook een kardinaal moet zijn public relations verzorgen. Nu zijn pensioen lonkt, kan kardinaal Danneels al eens vaker het achterste van zijn tong laten zien. Het is dan ook geen toeval dat In gesprek met kardinaal Danneels uitgerekend eind 2009 verschijnt, net vóór de kardinaal de kerkelijke arena zal verlaten. De grootste verrassing van het boek is misschien wel dat het geen grote verrassingen bevat: het beeld dat het van de kardinaal schetst, sluit nauw aan bij het beeld dat leeft bij het brede publiek. De kardinaal heet een minzaam man te zijn, een compromisfiguur die zeker niet kan worden vereenzelvigd met de harde doctrinaire lijn binnen de katholieke kerk.

Om dat beeld te bestendigen wordt stevig geschut in stelling gebracht, want het voorwoord is van de hand van Herman Van Rompuy, die tekent als ‘Voorzitter Europese Raad’. Men beeldt zich in dat uitgever Halewijn de persen tot het laatste moment tegenhield om uitsluitsel te verkrijgen over Van Rompuys Europese statuut. De kersverse voorzitter looft de kardinaal om zijn ‘minzaamheid’ en noemt hem “een man van verzoening in de lijn van de grote Belgische en Vlaamse traditie. Hij laveert tussen tegengestelde standpunten door en vindt de woorden die helen en zalven.” De kardinaal is ‘een bruggenbouwer’ en het christendom is voor hem “niet meer het geloof van geboden en verboden maar van aandacht, zorg en begrip”.

Droge humor

Dat minzame en goedmoedige imago wordt ook door de kardinaal zelf graag gecultiveerd, wat in eerste instantie blijkt uit zijn vaak zeer volkse manier om zich uit te drukken, met wendingen en uitdrukkingen die zijn West-Vlaamse wortels verraden. Dat maakt de kardinaal een toegankelijk en populair man. Onlangs werd hij in Vacature, lijfblad van de überliberale workaholic, zelfs opgevoerd als manager van het kerkbedrijf (‘In de grond manage ik niet veel’, zegt de kardinaal daarover in het nieuwe boek. ‘Ik heb goede medewerkers voor financiën, benoemingen, die dat in mijn plaats doen’; p. 89).

De gemoedelijkheid van de kardinaal leidt vaak zelfs tot (onbedoelde?) droge humor. Over het internet: “Als ik een woord tegenkom dat ik niet ken, zoek ik het op. Dan tik ik dat in op Wikipedia.” (p. 113). Over de soap Familie: “Ik volg dat via de zusters hier in huis. De avonturen van priester Walter heb ik zo lange tijd gevolgd. Hij is geloof ik gestorven nu.” (ibid.). En over koningin Fabiola: “Zij belt soms met de boodschap dat ze mij iets moet vragen.” (p. 110).

Lankmoedige onnozelheid

Soms slaat die droge toon om in beschamende kolder, zoals wanneer Maria Rosseels en Gerard Walschap ter sprake komen, over wie Danneels beweert dat ze “zich niet [konden] losmaken van hun verleden. Op een bepaald ogenblik moet je kunnen zeggen ‘le passé c’est le passé‘. Altijd maar weer herkauwen wat ze ons allemaal aangedaan hebben, uiteindelijk is dat ook niet erg intellectueel.” Volgt de volgende dialoog. Becaus en Laporte: “Als je nu nog een boek van Walschap leest, vraag je je wel af wat die man zijn probleem was.” Danneels: “Dat vraag ik mij ook af, wat was zijn probleem?” Becaus en Laporte: “Het moet een verschrikkelijk trauma voor hem geweest zijn, toen hij uit het seminarie gezet werd en ook nog gebroodroofd werd door de katholieke omgeving.” (p. 136). Een schitterend voorbeeld van een interviewer die niet beseft dat hij zijn eigen vraag beantwoordt, met de lankmoedige onnozelheid van de kardinaal daartussen gesandwicht.

Men kan zich niet van de indruk ontdoen dat die nadrukkelijke simpelheid voor een stuk geveinsd is, in de lijn van de grote katholieke traditie van het Janusgezicht. Danneels als faux naïf. Tenslotte gaat het hier om een man die filosofie studeerde, doctoreerde in de theologie en tot de intellectuele top van de katholieke kerk behoort. In het boek wordt ook heel snel over een reeks hete morele hangijzers heengegaan, mogelijk omdat de kardinaal zich daar reeds eerder uitgebreid over heeft uitgesproken, bijvoorbeeld in het gesprekkenboek Vrijuit (2000).

In-vitrofertilisatie (ivf) en euthanasie worden snel maar efficiënt afgehandeld. Het pedofilieproces waarbij de kardinaal in opspraak kwam, krijgt slechts een terloopse vermelding en de abortuskwestie is vooral een gelegenheid om de lof van koning Boudewijn te zingen. Over de zaak-Borremans wordt in alle talen gezwegen. En het openstellen van het burgerlijk huwelijk voor koppels van hetzelfde geslacht (wat we verder voor de vlotte lectuur het homohuwelijk zullen noemen, ook al is dat een foute term) schittert door afwezigheid. In plaats daarvan, en het moet gezegd dat het ook verfrissend is dat het eens over iets anders kan gaan, krijgen we een overzicht van Danneels’ jeugd- en vormingsjaren, waarbij de menselijkheid van de kardinaal keurig in de verf wordt gezet.

Ethische twistappels

Toch wringt er iets in deze katholieke idylle. Een van stokpaardjes van de kardinaal is zijn opvatting dat men de keizer moet geven wat de keizer toekomt, een uitspraak van Jezus die door de kardinaal wordt gelezen als een uitdrukking van het principe van de scheiding tussen kerk en staat. In het boek Vrijuit had Danneels daarover reeds een lang gesprek met Jean-Luc Dehaene waarin de kardinaal duidelijk het onderscheid onderschreef tussen moraliteit en legaliteit en erkende dat de staat omwille van het pluralisme in de samenleving soms zaken erkent en legaliseert die indruisen tegen de moraal van bepaalde groepen binnen die samenleving. De voorbeelden zijn legio: abortus, euthanasie, ivf en homohuwelijk.

Elk van die ethische twistappels zijn zowel voor de kerk als instelling als voor de kardinaal persoonlijk ethisch onverantwoord. Het is echter al te gemakkelijk om Danneels’ bezwaren tegen dergelijke maatschappelijke evoluties af te doen als louter bekrompenheid. Integendeel, de kardinaal argumenteert zijn ethiek vaak op hoog niveau en heeft soms zelfs het gelijk aan zijn kant. Veel interessanter is het om na te gaan hoe het beeld dat de kardinaal van zichzelf schetst, ook in het recente gesprekkenboek, soms haaks staat op de manier waarop hij zich in ethische debatten opstelt. Met name de scheiding tussen kerk en staat, die de kardinaal zelf zo cruciaal belangrijk acht, komt daarbij al eens fundamenteel in het gedrang.

Zeer oneerlijk

Het ethisch perspectief van de kardinaal wordt door hemzelf gekenschetst als een ‘personalisme’ dat typerend is voor het christendom: de waardigheid van iedere mens staat centraal en “telkens wanneer de mens ondergeschikt gemaakt wordt aan infra-menselijke doeleinden – geld, macht, ideologie enz. – gebeurt er iets onethisch” (Schmidt 2000: 128). Vanuit die optiek, die men ook als atheïst gemakkelijk kan onderschrijven, is Danneels’ opvatting over ivf bijvoorbeeld volkomen begrijpelijk en zelfs zeer redelijk. Danneels vertrouwt Becaus en Laporte toe dat hij niet tegen ivf op zich is: of een bevruchting nu tijdens de liefdesdaad of in een ziekenhuis plaatsgrijpt, is geen fundamenteel verschil. Zijn “belangrijkste bezwaar is dat er een aantal embryo’s worden ingeplant die eigenlijk voor niets zijn”, met als risico dat er embryo’s worden vernietigd (p. 101).

In het verlengde daarvan keurt de kardinaal ook abortus af. “Het is een andere beschaving”, stelt Danneels, “waarin de ene mens zich verheft boven een andere mens en dat nog goedkeurt ook. De mens die zegt: ik supprimeer u” (p. 104). Opnieuw heeft de kardinaal hier ethisch een sterke zaak. Het feminisme heeft de strijd om abortus immers vaak zeer oneerlijk gestreden. Het is belangrijk om te erkennen dat abortus moord is. Discussies over de vraag na hoeveel weken een embryo een foetus wordt en wanneer er sprake is van een kind, zijn sofistiek: in een normaal verloop zal een bevruchting resulteren in een kind. Of men die evolutie nu vroeg of laat afbreekt, men ontneemt dat ongeboren kind zijn leven.

Ongebreidelde anticonceptie

Dat betekent niet dat abortus nooit verantwoord kan zijn, het betekent wel dat de ethische kwesties rond abortus vaak eenzijdig worden belicht vanuit de zelfbeschikking van de vrouw. Een vaak gehoord argument stelt dat geen enkele vrouw kan worden gedwongen om negen maanden lang “te fungeren als container voor een kind”, zoals activiste Lucie Van Crombrugge het ooit uitdrukte (Trommelmans 2006: 73). Dat is een inbreuk op haar fysieke integriteit. Baas in eigen buik.

Het probleem met die stelling is niet dat men het er oneens mee is, maar dat men het er wel mee eens is. Alleen wordt een vrouw niet plots baas in eigen buik als ze zwanger blijkt. Baas in eigen buik betekent ook dat een zelfbewuste en vrije vrouw over vrije partnerkeuze beschikt, de keuze heeft om zich te onthouden van onveilige seks (die haar naast zwangerschap ook blootstelt aan aids en soa’s), de pil kan nemen en kan aandringen op het gebruik van een condoom. Met de ongebreidelde anticonceptie die ons vandaag ter beschikking staat, is het nog maar de vraag of abortus in het vrije westen zo stilaan niet een marginale kwestie zou moeten zijn, zeker onder vrijgevochten vrouwen. Waarmee niet gezegd is dat de legalisering van abortus een slechte zaak is: als de praktijk bestaat, kan er maar beter een wettelijk kader worden voorzien. Een standpunt dat de kardinaal deelt.

Vrome fictie

Met homoseksualiteit begeeft de discussie zich op een heel ander niveau. Het debat rond homoseksualiteit en homohuwelijk werd en wordt vaak behandeld als een aspect van de seksuele moraal. Maar in feite gaat het hier om een veel diepere kwestie. Het homohuwelijk vraagt een andere discussie in andere ethische termen dan de discussie over ivf, abortus of euthanasie omdat het homohuwelijk een onvoorwaardelijk recht is. Eén van de basisprincipes van de democratie is de gelijkheid van alle burgers. Bijgevolg is het ondenkbaar dat er in de democratie een recht zou bestaan waar één bepaalde groep bij definitie van is uitgesloten. Het huwelijk is een juridisch contract dat door iedere burger moet kunnen worden gesloten met iedere andere burger van zijn keuze.

Er was een tijd dat de wet inderdaad stipuleerde dat het huwelijk een contract was tussen man en vrouw. En men gaat er doorgaans nog altijd van uit dat het huwelijk een uiting is van liefde. Die veronderstellingen zijn vals. Er werd of wordt in de praktijk niet aan voldaan. Het beste voorbeeld zijn de talloze marriages de raison die werden en worden gesloten. In een verstandshuwelijk speelt liefde geen rol. Toch is het niet verboden. Dat de kerk vandaag blijft schermen met de definitie van het huwelijk als een liefdesband tussen man en vrouw met het oog op voortplanting is bovendien hypocriet aangezien diezelfde kerk er eeuwenlang geen graten in heeft gevonden om verstandshuwelijken in te zegenen tussen vorsten, vorstinnen en andere bemiddelden die nationale of financiële belangen wilden veiligstellen. De kerkelijke visie op het huwelijk is ook binnen de kerk altijd een vrome fictie geweest.

Begripsvervaging

Spraakverwarring over wat het huwelijk nu in feite is, is de kardinaal niet bepaald vreemd. In het boek Vrijuit luidt het met betrekking tot het homohuwelijk als volgt: “Ik vind dat de staat inderdaad een politiek en een wettelijk kader mag scheppen waarbinnen bepaalde dingen mogelijk worden voor de mensen die zo willen leven. De staat of de politiek kan echter nooit zeggen: dit is een echt huwelijk. Je mag toch geen begripsvervaging creëren. Een tafel is een tafel en blijft een tafel. Als je nu naast de tafel nog een taboeretje wil zetten, dan mag dat best, maar je gaat het toch geen tafel noemen. Dat geldt ook zo voor het huwelijk. Het huwelijk is het huwelijk. Wil je echter een wettelijk kader scheppen voor mensen die andere samenlevingsvormen beleven, dan zeg ik tot op zekere hoogte: ja. Als je kunt verzekeren dat het echte huwelijk niet gewoon verdrinkt door de zaak zelf kapot te maken” (p. 131).

In een interview met Knack-journalist Joël De Ceulaer van augustus 2009 herhaalt Danneels dit argument: “Ik hou het woordenboek toch liever zuiver, hoor. De taal mag geen on-taal worden, anders weet men op den duur niet meer wat men zegt. Ik vind dat een huwelijk het samengaan is van man en vrouw.” De kardinaal haalt hier het burgerlijk en het kerkelijk huwelijk driftig door elkaar. Hij weigert te erkennen dat het kerkelijk huwelijk iets anders is dan het burgerlijk huwelijk en dat de ‘echtheid’ van het kerkelijk huwelijk (tussen man en vrouw) niet wordt aangetast door een verandering in de opvatting van het burgerlijk huwelijk (tussen twee burgers).

Morele vooruitgang

Het homohuwelijk is een onvoorwaardelijk recht omdat het naar het hart van de democratie gaat: het gelijkheidsbeginsel is er in het geding. Bij abortus, euthanasie en ivf wordt er geen ongelijkheid gecreëerd: die handelingen zijn voor iedereen op gelijke wijze en onder dezelfde voorwaarden toegestaan of verboden. Het al dan niet legaliseren van euthanasie kan veel lijden veroorzaken of wegnemen, maar het creëert geen fundamentele ongelijkheid tussen de burgers.

In de kwestie van abortus zijn de rechten van het ongeboren kind in het geding, waardoor er geen onvoorwaardelijk recht op abortus kan zijn. Bijgevolg legt de wetgever bij de legalisering bepaalde beperkende voorwaarden op. De maatschappij is de voorbije decennia geëvolueerd naar een klimaat waarin er een breed draagvlak is voor zowel ivf, abortus, euthanasie als homohuwelijk. Laat er geen twijfel over bestaan dat al die nieuwe wetgevingen een blijk zijn van morele vooruitgang: ze elimineren discriminatie en bieden de burger middelen om lijden tegen te gaan.

De houding van de kardinaal tegenover die  evolutie is evenwel interessant. Hij stelt dat de kerk het principe van de scheiding van kerk en staat aanvaardt en zich bijgevolg neerlegt en moet neerleggen bij wat de democratie beslist. Dat neemt echter niet weg dat de kerk zich het recht voorbehoudt die evoluties af te keuren en dat ook met zoveel woorden te zeggen. Maar legt de kerk zich wel neer bij de democratische gang van zaken?

Ideologische speeltuin

Danneels’ argument ruikt naar wijsheid achteraf. Wereldwijd heeft de kerk gelobbyd en blijft ze lobbyen om abortuswetten, euthanasiewetten en homohuwelijken te blokkeren. In landen waar de christelijke partijen in de meerderheid zitten, is het niet ongebruikelijk dat die partijen dergelijke wetgevende initiatieven vanuit hun religieuze achtergrond blokkeren. Bijgevolg wordt de hele maatschappij de wil van een bepaalde religieuze groep opgelegd. Het is één ding om als kerk en als religieus persoon een evolutie moreel te veroordelen, het is een ander ding om je invloed aan te wenden met het oog op het voorkomen van nieuwe wetgeving.

De kerk legt zich dan ook niet neer bij de wil van het volk of bij de principes van de democratie, ze betreurt alleen maar en aanvaardt gelaten dat haar politieke macht in bepaalde landen niet groot genoeg (meer) is om de wil van het volk of de principes van de democratie naar haar hand te zetten. De kerk geeft de keizer niet wat de keizer toekomt. Als het aan de kerk lag, was er geen abortuswet, geen euthanasiewet en geen homohuwelijk. De kerk zou dat niet eens als een crisis van de democratie beschouwen.

Die inmenging in het publieke leven beperkt zich trouwens niet tot de politiek, want ook de wetenschap dient zich volgens de kardinaal binnen de grenzen van de katholieke moraal op te houden, zeker aan katholieke universiteiten, waar de vrijheid van onderzoek zeker niet als vanzelfsprekend mag worden beschouwd: “Het vrije onderzoek, dat geen enkel principe moet volgen, is niet combineerbaar met een katholieke universiteit” (p. 82). Alleen wordt die universiteit wel financieel bevloeid met belastinggeld en niet met fondsen uit Rome. Ze is dus niet de private ideologische speeltuin van Rome.

Diepe crisis

De kwestie van het homohuwelijk opent echter een perspectief op een nog veel bredere crisis. Want de kerk legt zich niet alleen niet neer bij de democratische wil, ze verzet er zich ook actief tegen en wordt hierin zelfs niet tegengewerkt door de democratie. Een concreet voorbeeld: toen het homohuwelijk er kwam, kondigde Mieke Van Hecke, hoofdin van de Guimardstraat, meteen aan dat homoseksuele leerkrachten in het katholiek onderwijs die huwden problemen zouden krijgen. Zo’n discriminatie vindt op het veld nog altijd plaats. In sommige katholieke scholen worden carrières nog altijd gekraakt omdat mensen homoseksueel, ongehuwd zwanger of ongehuwd samenwonend zijn. De overheid weet dat. Het katholiek onderwijs kondigt het zelfs aan en schermt daarbij met haar vrijheid van onderwijs.

Wat iedereen lijkt te ontgaan is dat zich hier een diepe crisis in de democratie voordoet. Terwijl de overheid antidiscriminatiewetten invoert op basis waarvan particuliere burgers worden vervolgd en veroordeeld, subsidieert ze zelf een zuil die tegen de sterren op de wet overtreedt en discrimineert. Niet alleen in het onderwijs, maar bijvoorbeeld ook in katholieke ziekenhuizen die weigeren euthanasieverzoeken in te willigen en patiënten doorverwijzen alsof het een stuk vee betrof. Wat we hier zien, zijn een politiek en een justitie waarin de linkerhand niet mag weten wat de rechterhand doet. Aangezien de katholieke zuil met belastinggeld functioneert, betekent dat dat een aantal burgers (homoseksuelen, ongehuwd samenwonenden, bewust ongehuwde moeders) gedwongen worden om zelf hun eigen discriminatie te financieren via hun belastingen. De burger heeft niet het recht om zelf te discrimineren maar wel de plicht om zijn eigen discriminatie structureel te ondersteunen.Du jamais vu.

Sociaal virus

Het is één ding om te pleiten voor de zuiverheid van het huwelijk (en daarbij burgerlijk en kerkelijk huwelijk door elkaar te haspelen), een ander ding om politieke beslissingen te proberen beïnvloeden (aantasting van de scheiding tussen kerk en staat), maar het is beslist nog een geheel ander ding om over een bepaalde bevolkingsgroep te zeggen dat ze een sociaal virus en een ecologisch probleem is. Dat lijkt zo stilaan het officiële standpunt van de katholieke kerk te zijn (maar ook de islam en het jodendom blijven hierin niet achter). Het zijn woorden waarop de kardinaal zelf zich wijselijk niet laat betrappen, maar die zijn overste, Benedictus XVI, maar al te graag in het rond strooit.

Danneels mag Benedictus’ woorden dan al niet letterlijk hanteren, zijn in de rijke traditie van het Belgische  compromis geschoolde retoriek ademt er desalniettemin de onmiskenbare walm van uit. Die walm laat zich misschien nog het best proeven in Benedictus’ kerstboodschap van 2008, toen hij stelde dat “we iets nodig hebben als een menselijke ecologie, op de juiste manier bedoeld. De Kerk spreekt van de menselijke natuur als ‘man’ of ‘vrouw’ en vraagt dat die orde wordt gerespecteerd.” Hoewel Benedictus verstandig genoeg was om het woord ‘homoseksualiteit’ niet in de mond te nemen, had iedere goede verstaander aan een halve insinuatie genoeg: homoseksualiteit is een ecologisch probleem, een beetje zoals de CO2-uitstoot.

Merk op dat Benedictus in zijn uitspraak heel omzichtig de kwalificatie ‘op de juiste manier bedoeld’ gebruikt. Dat is een voorbeeld van de gespleten tong van de katholieke kerk, die haar boodschap altijd zo weet te verpakken dat iedereen verstaat wat ze bedoelt zonder dat iemand haar echt op de letterlijke woorden kan pakken. Het is vermoedelijk in het licht van dat katholieke Janusgezicht dat we ook Danneels’ verbale laveerkunst moeten situeren en niet in de een of andere Belgische of Vlaamse compromiscontext.

Gerechtvaardigde discriminatie

Die laveerkunst, of de kunst van het handig niet zeggen wat je eigenlijk zegt, is een centrale tactiek in een document dat rechtstreeks achter het kerkelijk standpunt over homoseksualiteit staat maar bij het brede publiek weinig bekend is. Het zijn de door (toen nog) kardinaal Joseph Ratzinger (de huidige paus Benedictus XVI) en aartsbisschop Angelo Amato geschreven en door toenmalig paus Johannes Paulus II goedgekeurde Overwegingen betreffende voorstellen om wettelijke erkenning te geven aan verenigingen tussen homoseksuele personen, gepubliceerd in 2003.

Het document stelt dat homoseksuele handelingen “tegen de natuurlijke morele wet indruisen” en dat ze “niet voortkomen uit een authentieke affectieve en seksuele complementariteit”. “Seksuele relaties zijn menselijk als en in de mate dat ze de wederzijdse bijstand van de geslachten in het huwelijk uitdrukken en ondersteunen en open zijn voor de voortzetting van het leven.” Homoseksuele handelingen zijn dus geen menselijke seksuele relaties. En hoewel individuele homoseksuelen niet persoonlijk verantwoordelijk zijn voor hun homoseksualiteit, zijn homoseksuele handelingen toch “intrinsiek ongeordend”.

Hier komt de gespleten tong in het spel: homoseksuelen “moeten worden aanvaard met respect, medeleven en gevoeligheid. Ieder teken van onrechtmatige discriminatie tegenover hen moet worden vermeden.”  Het is verontrustend dat de uitdrukking ‘onrechtmatige discriminatie’ impliceert dat er ook een gerechtvaardigde discriminatie bestaat. Dat is precies waar het document op aanstuurt: “De principes van respect en niet-discriminatie kunnen niet worden ingeroepen om de wettelijke erkenning van homoseksuele verenigingen te ondersteunen. Onderscheiden maken tussen mensen of hen sociale erkenning of voordelen weigeren is enkel onaanvaardbaar wanneer het ingaat tegen de rechtvaardigheid. Het niet toekennen van de sociale en wettelijke status van het huwelijk aan samenlevingsvormen die niet echtelijk zijn en dat ook niet kunnen zijn, is niet onrechtvaardig; integendeel, de rechtvaardigheid vereist het.” Dit is sofistiek op hoog niveau: mijn discriminatie is geen discriminatie omdat mijn discriminatie geen discriminatie is. Ze is rechtvaardigheid.

Achterbakse werkwijze

Er is ook een praktisch luik aan dit perfide document. De Overwegingen zijn immers in grote mate geschreven ten behoeve van christelijke politici die zich geconfronteerd zien met wetgevende initiatieven ten voordele van homoseksuelen. Voor hen ligt de zaak moeilijk. Het is namelijk zo dat de christelijke moraal en het christelijk geweten worden “tegengesproken door zowel de erkenning van homoseksuele handelingen als door onrechtmatige discriminatie tegen homoseksuele personen”. Opnieuw vinden we hier de gespletenheid: zowel de erkenning als de discriminatie van homoseksuelen is onchristelijk!

Die patstelling is echter slechts schijnbaar: ze is een doelbewust manoeuvre om discriminatie als niet-discriminatie te kunnen verpakken. Want hoe moet de christelijke politicus nu handelen? “Discrete en omzichtige acties kunnen efficiënt zijn.” Een mogelijke discrete actie, waarbij we ons concreet weinig kunnen voorstellen, is “de wijze ontmaskeren waarop dergelijke tolerantie kan worden uitgebuit of gebruikt in dienst van ideologie” (welke ideologie?). Merk opnieuw de achterbakse werkwijze van de katholieke kerk: discrete en omzichtige actie, onder de mantel van nacht en ontij.

Als wetgeving over homorechten al bestaat, is “duidelijke en nadrukkelijke oppositie” de plicht, men moet de wetgeving “met alle mogelijke middelen tegengaan”. Indien mogelijk moet de wet ongedaan worden gemaakt en wanneer dat niet volledig kan, moet “op zijn minst de gedeeltelijke herroeping van een onrechtvaardige wet” worden nagestreefd. Niets van dit alles komt echter neer op discriminatie aangezien vooraf wordt gedecreteerd dat deze discriminerende handelingen geen discriminatie zijn. Bijgevolg heeft men homoseksuelen noch erkend noch gediscrimineerd.

Dubbele tong

Men kan uiteraard opwerpen dat kardinaal Danneels niet aansprakelijk is voor de woorden van de huidige of vorige paus. Aangezien hij als kardinaal evenwel een belangrijke autoriteit is binnen de kerk, waar de paus zijn directe overste is, is de kardinaal schuldig door associatie. Als hij zich niet openlijk distantieert van de officiële doctrine van zijn kerk, kan hij worden geacht haar te onderschrijven. Maar dergelijke veronderstellingen zijn onnodig aangezien de kardinaal die opvattingen met zoveel woorden zelf heeft beleden. Daarbij danst hij net als Ratzinger handig rond iedere vorm van concrete uitspraak heen, waardoor zijn woorden indien nodig als niet-discriminerend en zelfs als respectvol kunnen worden geduid.

In het eerder vermelde interview met Joël De Ceulaer kon de kardinaal uitgebreid zijn verhaal doen over homoseksualiteit. “De Kerk zal nooit de mens veroordelen, de individuele homoseksueel is niet schuldig. Ook met het veroordelen van de daad moet je voorzichtig zijn, want je weet niet in hoeverre de individuele mens aanvoelt dat er iets mis is met die daad.” Danneels argumenteert vervolgens dat homoseksualiteit indruist tegen de natuurlijke orde der dingen. “Ik gebruik niet graag het woord ‘ongeordend’, maar er is toch iets wat niet hetzelfde is. [...] Ik wil homoseksuelen vanzelfsprekend niet discrimineren, ik beperk mij tot uitspraken over de structuur en de configuratie van de daad, en ik zeg: die is niet hetzelfde als bij heteroseksuelen.”

Danneels blijft vrij trouw aan Ratzingers standpunt, met die uitzondering dat hijzelf ook de daad niet meteen wil veroordelen, wat Ratzinger wel zeer expliciet doet. Maar opnieuw is er de omzichtige dubbele tong die iedere suggestie van kwade trouw de mond wil snoeren door de nadrukkelijke premisse dat de kardinaal homoseksuelen uiteraard niet wil discrimineren. Alleen horen ze qua ‘configuratie’ niet thuis in de orde der dingen, ziet u? Dat is iets anders.

Neerbuigendheid

Eerder, in (alweer) een gesprekkenboek met Gwendoline Jarczyk uit 1994, kwam homoseksualiteit ook al ter sprake en formuleerde Danneels de discriminatie die geen discriminatie is zeer ondubbelzinnig: “Allereerst is er de discriminatie waaronder zij in de maatschappij te lijden hebben, zowel in de publieke opinie als op wettelijk vlak. Die moet verdwijnen, om de eenvoudige reden dat men met mensen te doen heeft [behalve als ze niet-menselijke seksuele handelingen stellen?]. Moet die niet-discriminatie echter ook gepaard gaan met het recht om te huwen of kinderen te adopteren? Hen dat betwisten heeft volgens mij niets te maken met discriminatie. [...] Men mag de eis om niet gediscrimineerd te worden, die helemaal gerechtvaardigd is, niet vermengen met bijvoorbeeld het recht om te huwen [...]. Ik ontken nochtans niet dat iemand die door zijn psycho-fysiologische structuur bepaald is om homoseksueel te zijn, een reëel drama vaak beleeft. Maar ik denk niet dat het enige zin heeft die tragiek om te vormen in een soort recht om te huwen, omdat dat huwelijk in dat geval niet kan betekenen wat het eigenlijk betekent. Dit houdt in dat ik de onmogelijkheid van een echt huwelijk tussen homoseksuelen nooit een discriminatoire maatregel zou kunnen noemen. Maar nogmaals, ik ben mij goed bewust van het hele drama. Het probleem is moeilijk en het lijden zeer groot” (Danneels 1994: 178).

Als voorbeeld van neerbuigendheid kan dat tellen. Geparafraseerd: “Het drama van de homoseksuele relatie, die eigenlijk niet echt van de menselijke orde is, is desalniettemin reëel en diep, ik ben mij daarvan bewust, en goh, het is zwáár. (verzinkt in gekweld gepeins)” Men vraagt zich af wat het meest stuitend is in deze opvatting: de morele achterbaksheid ervan of het feit dat Danneels, en Ratzinger met hem, zich blijkbaar absoluut niet bewust lijkt te zijn van de morele implicaties van zijn woorden. Dat laatste durf ik, gezien hun beider intelligentie, betwisten: deze heren spelen gewoon hoog moreel spel achter de borstwering van de vrijheid van religie, geweten en meningsuiting die hier worden gebruikt om de rechten van anderen te beknotten en een natuurlijke hiërarchie tussen groepen mensen te decreteren. En tegelijk maar ontkennen dat men discrimineert: voor rechtse rakkers vallen hier duidelijk nog tactische lessen in communicatie te leren.

Misschien is dit het punt om terug te schakelen naar wat Danneels in gesprek met Becaus en Laporte als de kern van zijn eigen christelijke ingesteldheid beschouwt en waarmee we ons portret van de kardinaal begonnen: het personalisme dat iedere mens waardevol vindt en respecteert. Danneels wijst Jezus zelf aan als lichtend voorbeeld in die houding. “Ik word heel erg getroffen door de menselijkheid van Jezus. En dat brengt met zich mee dat je alles wat menselijk is, apprecieert en graag hebt” (p. 90). Men dient zich niet te haasten daarop te antwoorden dat ook homoseksualiteit menselijk is en dus dient te worden geapprecieerd, want homoseksualiteit is niet van de menselijke orde en behoort zelfs niet eens tot de natuurlijke orde. Homo’s, om het nu maar eens duidelijk te zeggen, zijn eigenlijk niet echt mensen. Of toch geen volwaardige.

Zeemzoete gemoedelijkheid

Men hoort in katholieke en conservatieve hoek vaak de nogal verwaande vraag waarom mensen die niets meer met de kerk te maken willen hebben zich toch blijven opwinden over en verzetten tegen die kerk. Het is de vraag die Danneels, Becaus en Laporte ten aanzien van Walschap lanceerden (maar die vreemd genoeg nooit wordt gesteld ten aanzien van racisten, met wie wij allemaal evenmin iets te maken willen hebben maar waar we ons toch nog over opwinden en tegen verzetten). Het antwoord op die vraag is eenvoudig: omdat de katholieke kerk nog altijd een massieve impact heeft op het dagelijkse leven van gewone mensen, ook ongelovigen, alleen al door het feit dat ze, zeker in een verzuild land als België, ontzettend veel macht heeft in allerhande levenssferen (onderwijs, arbeid, gezondheidszorg) en bovendien een grote politieke invloed heeft die doorslaggevend kan zijn in wetgevende initiatieven die ook niet-gelovigen treffen.

Wat hierbij het meest alarmeert, is net de zeemzoete gemoedelijkheid waarmee deze roomse extremisten zichzelf presenteren als verdedigers van de menselijke waardigheid, als bruggenbouwers en verzoeners, terwijl ze openlijk en ongestoord fascistoïde retoriek hanteren. Politieke gezagsdragers volgen hen daar blijkbaar in en erkennen zonder schroom het ‘moreel gezag’ van het Vaticaan, en hebben er zelfs de occasionele knieval voor over. Want wat moeten we denken als de voorzitter van de Europese Raad zich haast om glunderend voor de verzamelde pers de lof te zingen van een man die vindt dat het geen discriminatie is om homo’s te discrimineren en dat hun bestaan de natuurlijke orde der dingen verstoort?

De gemoedelijkheid van kardinaal Danneels is niet de toon van compromis die wordt gehanteerd door een man die zalvende woorden vindt. Het is de gespleten tong van een man die erin slaagt zijn woorden als hun tegendeel te laten verstaan. Als In gesprek met kardinaal Danneels één functie vervult, dan is het wel het toedekken van die waarheid met een nieuwe laag goedmoedige huichelarij die er hier in Vlaanderen blijkbaar kritiekloos ingaat. Maar laat ons het woordenboek inderdaad zuiver houden en de kardinaal en zijn kerk zien voor wat ze werkelijk zijn.

Geraadpleegde  literatuur

• Jan Becaus en Christian Laporte, In gesprek met Kardinaal Danneels, Antwerpen, Halewijn, 2009.
• Godfried Kardinaal Danneels, De menslievendheid van God. Gesprekken met Gwendoline Jarczyk, uit het Frans vertaald door S. Lamberigts, Averbode, Altiora, 1994.
• Joël De Ceulaer, ‘Kardinaal Danneels over de spanning tussen geloof en moderniteit’, in: Knack Extra, 21 augustus 2009, p. 20-24.
• Joseph Kardinaal Ratzinger en Angelo Amato, Considerations Regarding Proposals to Give Legal Recognition to Unions Between Homosexual Persons, Rome, Offices of the Congregation for the Doctrine of the Faith, 3 juni 2003.
• Peter Schmidt (red.), Vrijuit. 6 Gesprekken met de Kardinaal, Averbode, Altiora, 2000.
• Wim Trommelmans, Vlaanderen Vrijt! 50 jaar seks in Vlaanderen, Antwerpen/Leuven, vzw Steam/Van Halewyck, 2006.